Από τον Ερνέστο στον «Τσε»: Η τελευταία μάχη, το ημερολόγιο και οι ώρες που τον χώριζαν από την αιωνιότητα (ΦΩΤΟ-VIDEO)

Υπάρχουν πρόσωπα που πεθαίνουν και πρόσωπα που, μετά τον θάνατό τους, περνούν στη σφαίρα του μύθου. Ο Ερνέστο Γκεβάρα ντε λα Σέρνα ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Για άλλους ήταν επαναστάτης, για άλλους αντάρτης, για άλλους ένας αδίστακτος εκτελεστής και για εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο ένα σύμβολο αντίστασης. Η εικόνα του με τον μαύρο μπερέ και το βλέμμα στραμμένο στο βάθος έγινε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωτογραφίες του 20ού αιώνα.

Η ζωή του, όμως, δεν τελείωσε εκεί. Τελείωσε σε ένα μικρό σχολείο της Βολιβίας, με τα χέρια δεμένα και μια εκτέλεση που οι αρχές προσπάθησαν αρχικά να παρουσιάσουν ως θάνατο στο πεδίο της μάχης.

Σαν σήμερα, στις 9 Οκτωβρίου 1967, ο Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα συλλαμβάνεται τραυματισμένος στη Βολιβία. Λιγότερο από 24 ώρες αργότερα θα εκτελεστεί στη μικρή Λα Ιγέρα. Ήταν 39 ετών.

Από την Κούβα στη Βολιβία

Ο Ερνέστο Γκεβάρα γεννήθηκε στο Ροσάριο της Αργεντινής το 1928. Ως νεαρός γιατρός ταξίδεψε σε αρκετές χώρες της Λατινικής Αμερικής και ήρθε αντιμέτωπος με τη φτώχεια και τις κοινωνικές ανισότητες που θα επηρέαζαν βαθιά την πολιτική του σκέψη.

Στο Μεξικό γνώρισε τον Φιντέλ Κάστρο και εντάχθηκε στην ομάδα που θα επιχειρούσε την ανατροπή του δικτάτορα της Κούβας, Φουλχένσιο Μπατίστα.

Μετά την επικράτηση των επαναστατών στην Κούβα, ανέλαβε σημαντικές θέσεις στην κυβέρνηση, όμως η παραμονή του εκεί δεν ήταν ο τελικός του στόχος. Εγκατέλειψε την Κούβα και επιχείρησε να μεταφέρει την ένοπλη επανάσταση αρχικά στο Κονγκό και στη συνέχεια στη Βολιβία.

Από τον Ερνέστο στον «Τσε»

Ο Ερνέστο Γκεβάρα ήταν Αργεντινός. Το «Che» ήταν ένας χαρακτηριστικός αργεντίνικος τρόπος προσφώνησης, κάτι σαν το «ρε» ή «φίλε», που χρησιμοποιείται στην καθημερινή ομιλία. Ο Γκεβάρα το χρησιμοποιούσε συχνά και οι Κουβανοί σύντροφοί του άρχισαν να τον αποκαλούν έτσι. Σταδιακά, το «Τσε» κόλλησε πάνω του και έγινε το όνομα με το οποίο θα έμενε στην ιστορία.

Όμως το «Τσε» δεν θα γινόταν πραγματικά παγκόσμιο σύμβολο μόνο εξαιτίας του ονόματος. Χρειάστηκε μια φωτογραφία.

Ήταν 5 Μαρτίου του 1960, στην Αβάνα, σε εκδήλωση μνήμης για τα θύματα της έκρηξης του πλοίου La Coubre. Ο φωτογράφος Αλμπέρτο Κόρντα βρισκόταν εκεί για να καλύψει την εκδήλωση.

Για λίγα μόλις δευτερόλεπτα, ο Γκεβάρα εμφανίστηκε στο οπτικό πεδίο του.

Ο Κόρντα σήκωσε τη Leica του και τράβηξε δύο φωτογραφίες. Η μία από αυτές θα γινόταν η «Guerrillero Heroico» ή αλλιώς ο «Ηρωικός Αντάρτης».

Εκείνη τη στιγμή, κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει τι είχε μόλις καταγραφεί.

Η εφημερίδα για την οποία εργαζόταν ο Κόρντα δεν δημοσίευσε τη φωτογραφία. Για χρόνια παρέμενε ουσιαστικά άγνωστη στο ευρύ κοινό. Ο ίδιος ο φωτογράφος την είχε κρατήσει ως μία από τις αγαπημένες του λήψεις.

Η φωτογραφία του Κόρντα δεν έδειχνε τον Γκεβάρα ως τον αμφιλεγόμενο πολιτικό και αντάρτη που ήταν στην πραγματικότητα. Έδειχνε ένα πρόσωπο αυστηρό, νεανικό, αποφασισμένο, με τον μαύρο μπερέ και το χαρακτηριστικό αστέρι.

Λίγο μετά τον θάνατο του Τσε, ο Ιρλανδός καλλιτέχνης Τζιμ Φιτζπάτρικ θα δημιουργήσει τη γνωστή κόκκινη-μαύρη γραφιστική εκδοχή της φωτογραφίας, η οποία θα αναπαραχθεί μαζικά.

Αφίσες, σημαίες, μπλουζάκια, τοίχοι, εξώφυλλα δίσκων. Το πρόσωπο του Γκεβάρα είχε πλέον αποκοπεί από το αρχικό του πλαίσιο και είχε γίνει ένα διεθνές σύμβολο επανάστασης, αντίστασης και νεανικής αμφισβήτησης.

Έτσι, από τον Ερνέστο Γκεβάρα της Αργεντινής, προέκυψε ο «Τσε» και από τον «Τσε», ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους πολιτικούς συμβολισμούς του 20ού αιώνα.

Η αποτυχημένη εκστρατεία

Τον Νοέμβριο του 1966 ο Γκεβάρα φτάνει στη Βολιβία, η οποία αποτελεί και το τελευταίο του εγχείρημα.

Το αντάρτικο που επιχείρησε να δημιουργήσει εκεί, δεν κατάφερε να αποκτήσει την υποστήριξη του τοπικού πληθυσμού που ο ίδιος περίμενε. Οι απώλειες αυξάνονταν, οι προμήθειες μειώνονταν και η ομάδα του βρισκόταν όλο και περισσότερο απομονωμένη.

Το προσωπικό του ημερολόγιο, που ξεκινά από τον Νοέμβριο του 1966 και ολοκληρώνεται στις 7 Οκτωβρίου 1967, αποτυπώνει αυτή την πορεία φθοράς: πείνα, εξάντληση, απώλειες, αποτυχημένες επαφές και έναν στρατιωτικό κλοιό που έκλεινε.

Η τελευταία μάχη

Το πρωί της 8ης Οκτωβρίου, οι κυβερνητικές δυνάμεις εντόπισαν την ομάδα του Τσε στη χαράδρα του Γιούρο.

Ακολούθησε σκληρή μάχη. Ο Γκεβάρα τραυματίστηκε στο πόδι και το όπλο του τέθηκε εκτός μάχης. Λίγο αργότερα έπεσε στα χέρια των Βολιβιανών στρατιωτών.

Σύμφωνα με μεταγενέστερη μαρτυρία που καταγράφηκε από τον βιογράφο του, όταν οι στρατιώτες τον πλησίασαν, ο Γκεβάρα φέρεται να τους είπε ότι ήταν ο Τσε Γκεβάρα και ότι θα τους ήταν πιο χρήσιμος ζωντανός παρά νεκρός.

Οι στρατιώτες τον μετέφεραν στη Λα Ιγέρα, ένα μικρό χωριό όπου στεγαζόταν ένα σχολείο. Εκεί θα περνούσε τη νύχτα που έμελλε να είναι η τελευταία της ζωής του.

Οι τελευταίες ώρες του Τσε Γκεβάρα

Το πρωί της 9ης Οκτωβρίου 1967, ο Τσε βρισκόταν σε μία από τις αίθουσες του σχολείου.

Τα χέρια και τα πόδια του ήταν δεμένα. Είχε τραύμα στο πόδι και βρισκόταν στο πάτωμα, κοντά στις σορούς δύο συντρόφων του που είχαν επίσης σκοτωθεί. Αμερικανικά αποχαρακτηρισμένα έγγραφα περιγράφουν ότι παρέμεινε ψύχραιμος καθ’ όλη τη διάρκεια της κράτησής του.

Στη Λα Ιγέρα έφτασε και ο Φέλιξ Ροντρίγκες, Κουβανοαμερικανός πράκτορας που συνεργαζόταν με τις βολιβιανές δυνάμεις. Ο Ροντρίγκες φωτογράφισε τον Γκεβάρα και τα έγγραφα που είχαν κατασχεθεί από την ομάδα του, ενώ συνομίλησε μαζί του.

Το κρίσιμο ερώτημα ήταν πλέον τι θα γινόταν με τον αιχμάλωτο.

Η πιθανότητα μιας δημόσιας δίκης εγκαταλείφθηκε. Μια τέτοια διαδικασία θα έδινε στον Γκεβάρα βήμα για να μιλήσει και θα μπορούσε να μετατρέψει τη δίκη του σε διεθνές πολιτικό γεγονός.

Η απόφαση ήταν εκτέλεση.

Η εντολή

Σύμφωνα με αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα, στις 11:50 το πρωί έφτασε από τη Λα Πας η εντολή να δολοφονηθεί ο Γκεβάρα.

Στο ίδιο υλικό καταγράφεται ότι είχε προηγηθεί ένα κωδικοποιημένο σύστημα επικοινωνίας: ο αριθμός 500 αντιστοιχούσε στον Γκεβάρα, ο 600 στην εντολή να παραμείνει ζωντανός και ο 700 στην εκτέλεση.

Η εκτέλεση δεν έγινε αμέσως.

Ο Γκεβάρα παρέμεινε για λίγη ακόμη ώρα στο σχολείο της Λα Ιγέρα. Ο στρατιώτης που ανέλαβε να τον σκοτώσει μπήκε στην αίθουσα και τον πυροβόλησε. Ήταν περίπου 1:15 το μεσημέρι.

«Σκοτώνεις μόνο έναν άνθρωπο»

Οι μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές του Γκεβάρα διαφέρουν σε αρκετές λεπτομέρειες.

Μία από τις πιο γνωστές αφηγήσεις θέλει τον ίδιο να διατηρεί την ψυχραιμία του μέχρι το τέλος.

Στον στρατιώτη που είχε επιλεγεί για την εκτέλεση φέρεται να είπε: «Ξέρω ότι ήρθες να με σκοτώσεις. Πυροβόλησε, δειλέ! Θα σκοτώσεις μόνο έναν άνθρωπο».

Η φράση έχει περάσει στην ιστορία, αν και οι ακριβείς τελευταίες λέξεις του Γκεβάρα αποτελούν αντικείμενο διαφορετικών μαρτυριών.

Ανεξάρτητα από τις διαφορετικές εκδοχές που έχουν διασωθεί για τα ακριβή τελευταία του λόγια, ένα στοιχείο επανέρχεται στις μαρτυρίες: ο Γκεβάρα δεν έχασε την ψυχραιμία του.

Ο άνθρωπος που είχε γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της παγκόσμιας επαναστατικής ιστορίας ήταν νεκρός.

Οι συνθήκες του θανάτου του, μάλιστα, προκάλεσαν αμέσως αντιπαραθέσεις. Οι αρχές της Βολιβίας επιχείρησαν αρχικά να παρουσιάσουν τον θάνατό του ως αποτέλεσμα των τραυμάτων που είχε υποστεί στη μάχη. Τα μεταγενέστερα στοιχεία, όμως, κατέδειξαν ότι είχε εκτελεστεί ενώ βρισκόταν αιχμάλωτος.

Από τον νεκρό αντάρτη στον παγκόσμιο μύθο

Μετά την εκτέλεσή του, το σώμα του μεταφέρθηκε στη Βαγιεγκράντε και φωτογραφήθηκε. Οι εικόνες του νεκρού Γκεβάρα έκαναν τον γύρο του κόσμου.

Λίγα χρόνια αργότερα, η φωτογραφία του Αλμπέρτο Κόρντα με το χαρακτηριστικό βλέμμα και τον μαύρο μπερέ θα είχε μετατραπεί σε παγκόσμιο σύμβολο. Το πρόσωπο του Γκεβάρα θα βρισκόταν σε αφίσες, σημαίες, μπλουζάκια και τοίχους, συχνά αποκομμένο από τις πραγματικές πολιτικές επιλογές και αντιφάσεις του ανθρώπου.

Έτσι, ο Τσε έγινε «ξέφυγε» από τις σελίδες της ιστορίας και έγινε σύμβολο.

Στην πραγματικότητα, στις 8 Οκτωβρίου 1967 ο βολιβιανός στρατός συνέλαβε έναν ηττημένο αντάρτη. Όμως, την επόμενη ημέρα «γεννήθηκε» ένας από τους πιο ανθεκτικούς πολιτικούς μύθους του 20ού αιώνα.

Τι πρέσβευε τελικά ο Τσε;

Πίσω από την εικόνα του άνδρα με τον μαύρο μπερέ υπήρχε μια πολύ συγκεκριμένη πολιτική αντίληψη.

Ο Τσε Γκεβάρα δεν ήταν απλώς ένας αντισυμβατικός επαναστάτης. Ήταν μαρξιστής και κομμουνιστής, που θεωρούσε ότι η κοινωνική αλλαγή δεν μπορούσε να περιοριστεί στην ανατροπή ενός δικτάτορα ή στην αλλαγή μιας κυβέρνησης.

Για τον Γκεβάρα, η πραγματική επανάσταση σήμαινε αλλαγή ολόκληρου του οικονομικού και κοινωνικού συστήματος.

Ο στόχος ήταν η δημιουργία μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας, απαλλαγμένης από την καπιταλιστική εκμετάλλευση και την εξάρτηση από τις μεγάλες οικονομικές δυνάμεις. Στο δικό του πολιτικό λεξιλόγιο, κεντρική θέση είχε και ο αγώνας εναντίον του ιμπεριαλισμού, ιδιαίτερα της αμερικανικής επιρροής στη Λατινική Αμερική και στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Στην ουσία, ήθελε να δημιουργήσει νέες εστίες ένοπλης επανάστασης.

Η θεωρία του για τον ανταρτοπόλεμο έδινε ιδιαίτερη σημασία στην αντάρτικη πρωτοπορία: μια μικρή αποφασισμένη ομάδα μπορούσε, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να λειτουργήσει ως καταλύτης και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια ευρύτερη επαναστατική κινητοποίηση. Ο ίδιος περιέγραφε την αντάρτικη πρωτοπορία ως δύναμη που μπορούσε να συμβάλει στη δημιουργία της απαραίτητης «επαναστατικής συνείδησης».

Η ιδέα αυτή συνδέθηκε αργότερα με αυτό που έγινε γνωστό ως «foco», δηλαδή την αντίληψη ότι ένας μικρός ένοπλος πυρήνας μπορεί να αποτελέσει την απαρχή μιας ευρύτερης επανάστασης.

Η Βολιβία, όμως, έδειξε και τα όρια αυτής της θεωρίας. Ο τοπικός πληθυσμός δεν κινητοποιήθηκε στον βαθμό που περίμενε ο Γκεβάρα, ενώ η ομάδα του απομονώθηκε και τελικά καταστράφηκε.

Και η σκοτεινή πλευρά

Η πολιτική κληρονομιά του Τσε δεν μπορεί να παρουσιαστεί μόνο μέσα από τις έννοιες της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ισότητας και της αντιιμπεριαλιστικής δράσης.

Υπήρξε και η βίαιη πλευρά της επαναστατικής του πρακτικής.

Μετά την επικράτηση της Κουβανικής Επανάστασης, ο Γκεβάρα συνδέθηκε με το φρούριο Λα Καμπάνια, όπου πραγματοποιήθηκαν εκτελέσεις ανθρώπων που είχαν καταδικαστεί από επαναστατικά δικαστήρια. Οι υποστηρικτές του θεωρούν ότι επρόκειτο για διαδικασία τιμωρίας στελεχών του προηγούμενου καθεστώτος, ενώ οι επικριτές του τον θεωρούν πολιτικά και ηθικά υπεύθυνο για ένα σύστημα εκτελέσεων χωρίς τις εγγυήσεις μιας ανεξάρτητης δικαιοσύνης.

Αυτή η πλευρά είναι απαραίτητη για να κατανοήσει κανείς γιατί ο Γκεβάρα παραμένει μέχρι σήμερα ένα τόσο διχαστικό ιστορικό πρόσωπο.

Η ίδια φιγούρα μπορεί να εμφανίζεται ως σύμβολο κοινωνικής επανάστασης και ταυτόχρονα να αποτελεί αντικείμενο σφοδρής κριτικής για τη χρήση πολιτικής βίας.

Τελικά, ο άνθρωπος που πίστευε πως η επανάσταση έπρεπε να αλλάξει τον κόσμο, άλλαξε κυρίως τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος φαντάζεται την επανάσταση.