Πόσο «τοις εκατό Οδύσσεια» είναι η Οδύσσεια του Νόλαν;

Σε κάθε σπουδαία δημιουργία υπάρχει ένα σημείο όπου το πανανθρώπινο γίνεται απολύτως προσωπικό. Εκεί, όποιος τολμήσει να αναμετρηθεί μαζί της καλείται να βουτήξει στη δική του σκοτεινιά, να παλέψει με τα δικά του θηρία, να λησμονήσει τον προορισμό του, να μαζέψει τα συντρίμμια του —στην αρχή χωρίς καν να τα αναγνωρίζει καλά καλά— και να τα συναρμολογήσει με τα ίδια του τα χέρια σε μια χειροποίητη σχεδία, παραδίδοντας τον εαυτό του στο κύμα της μοίρας ή του Ποσειδώνα.

Τι σημαίνει Όμηρος;

Μια ενδιαφέρουσα ετυμολογική πρόταση του ομηριστή Gregory Nagy συνδέει το όνομα «Όμηρος» με τον συναρμοστή του άσματος, εκείνον που συνταιριάζει τα λόγια και την ποιητική παράδοση. Συναρμολογώντας την παράδοση, συναρμόζει και την κοινότητα που την ακούει, προσφέροντας -τότε – στις διαφορετικές ελληνικές κοινωνίες μια κοινή γλώσσα μνήμης, ηρωισμού και ταυτότητας.

Όταν το κάδρο μεγαλώνει

«Χειροποίητη» έχει χαρακτηριστεί από κριτικούς και η ταινία του Νόλαν. Γυρίστηκε ολόκληρη με αναλογικές κάμερες IMAX, βαριές, ογκώδεις και τόσο θορυβώδεις, ώστε χρειάστηκε να κατασκευαστεί ειδικό ηχομονωτικό περίβλημα για να καταγραφούν οι διάλογοι. Καθώς το μέγεθός του απομάκρυνε την κάμερα από τα πρόσωπα των ηθοποιών, η πολυμήχανη ομάδα του Νόλαν σκαρφίστηκε, μεταξύ άλλων, ένα σύστημα καθρεφτών.

Ο Νόλαν επιλέγει τη δύσκολη διαδρομή, μακριά από ψηφιακή τεχνολογία και CGI, γιατί θέλει να μας τοποθετήσει μέσα στο καράβι, δίπλα ή απέναντι από τον Οδυσσέα. Η μεγάλη επιφάνεια του φιλμ χωρά στο ίδιο κάδρο το πρόσωπο και τον κόσμο γύρω του, το σώμα και τη θάλασσα που το πολιορκεί. Και το καταφέρνει! Βρισκόμαστε κι εμείς πάνω στο κατάστρωμα, με τα κύματα να δέρνουν και το δικό μας δέρμα. Ο Οδυσσέας στέκεται δίπλα μας, σχεδόν τον αγγίζουμε.

Πού πήγαν οι Θεοί;

Ναι, οι θεοί λείπουν· δεν τους βλέπουμε. Ακόμη και η Αθηνά εμφανίζεται πολύ λιγότερο απ’ όσο θα περίμενε όποιος έχει διαβάσει τον Όμηρο ή έχει παρακολουθήσει… την προωθητική καμπάνια της ταινίας. Οι τιμωρίες τους, ωστόσο, είναι εκεί και μαρτυρούν την εκδικητική τους μανία. Η άρνηση να αποκτήσουν ανθρώπινη μορφή κάνει την οργή τους ακόμη πιο απρόσωπη, παράλογη και τρομακτική.

Ο Νόλαν συνομιλεί με τον Όμηρο, αλλά η ταινία του ανήκει στο σήμερα. Το όραμά του είναι συγκεκριμένο και οι αποκλίσεις του από το έπος συνειδητές. Κρατά τον νόστο, αποδυναμώνει την αναγνώριση και μεταφέρει το βάρος της αφήγησης αλλού.

Νόστος και Αναγνώρισις

Ο νόστος επιβιώνει, παρότι το τέλος της ταινίας αφήνει ένα ερωτηματικό. Θα μπορούσε να διαβαστεί ως πρόσκληση να συνεχίσουμε εμείς το ταξίδι, με προορισμό την απόδοση των τιμών στους νεκρούς μας; Η αναγνώριση, αντίθετα, χάνει την κεντρική θέση που κατέχει στο έπος. Ο Εύμαιος, η Ευρύκλεια, ο Άργος, ο Τηλέμαχος, η Πηνελόπη: ο Όμηρος οργανώνει την επιστροφή του ήρωα μέσα από μια διαδοχή αναγνωρίσεων. Ο Νόλαν σχεδόν παρακάμπτει τις δύο τελευταίες ή τις αφήνει ασθενικές και διεκπεραιωτικές.

Αν μου επιτρέπεται μια προσωπική παραδοχή, μου έλειψαν κάμποσα επεισόδια από το έπος, όπως το επεισόδιο με τον «Κανένα» και τον Κύκλωπα, η αλαζονεία του τετραπέρατου Οδυσσέα, που δεν αντιστάθηκε στον πειρασμό να αποκαλύψει το όνομά του, οι μεταμορφώσεις της Αθηνάς, η συγκινησιακή φόρτιση της αναγνώρισης του πατέρα από τον γιο και του άνδρα από τη γυναίκα του.

Η αναγνώριση, ωστόσο, διατρέχει την ταινία σε ένα άλλο επίπεδο. Ο Οδυσσέας καλείται να θυμηθεί ποιος είναι και εμείς να αναγνωρίσουμε μέσα του τον εαυτό μας. Το αρχετυπικό μοτίβο μετατοπίζεται από την πλοκή προς τον θεατή.

Γυναίκες και γυναικείες προοπτικές

Είναι η Ελένη και η Κλυταιμνήστρα δίδυμες; Σε μία από τις μυθολογικές παραδόσεις, η Λήδα τις γεννά την ίδια νύχτα, κόρες, όμως, διαφορετικών πατέρων. Στην ταινία, το χαρακωμένο πρόσωπο της ωραιότερης γυναίκας είναι ολόιδιο με εκείνο της γυναίκας που, μέσα στην παραφροσύνη της, εκδικήθηκε με μένος τον άδικο χαμό της κόρης της. Δυο όψεις του ίδιου κι απαράλλαχτου νομίσματος.

Ήταν μαύρη η Ελένη; Ο Όμηρος δεν μας δίνει σχεδόν καμία σωματική περιγραφή της. Η ομορφιά της μένει άφατη, δεν σηκώνει περιγραφή και έχει φρικτές συνέπειες, σαν κάτι μεγαλόπρεπα επικίνδυνο, σαν το τραγούδι των Σειρήνων.

Είναι οι γυναικείοι χαρακτήρες του Ομήρου —ή του Νόλαν στην κινηματογραφική τους απόδοση— μικροί, περιορισμένοι, προσχηματικοί, συμπληρωματικοί των κύριων ανδρικών χαρακτήρων; Ένας φωτισμένος δάσκαλος είχε πει κάποτε ότι θα ήθελε να διαβάσει την Ιλιάδα από τη σκοπιά της Βρισηίδας. Και ναι, θα ήταν υπέροχο. Δεν έχω συναντήσει γυναικείο μυθολογικό χαρακτήρα που να στερείται βάθους, πολύπλοκων πλευρών ή συχνά αντιφατικών ερμηνειών.

Στην αρχαία ελληνική μυθολογία και γραμματεία σχεδόν κάθε πρόσωπο είναι ένα ολόκληρο σύμπαν· κι αν το διαλέξεις ως άστρο του πλανητικού σου συστήματος, μπορείς να στήσεις έναν πολύπλοκο και συναρπαστικό κόσμο γύρω του. Εναπόκειται σε εμάς να αλλάζουμε προσεγγίσεις και οπτικές. Το υλικό είναι εκεί.

Ποιοι είναι οι ξένοι;

Από τη θάλασσα έρχονται οι ξένοι. Μόνο που αυτή τη φορά είμαστε εμείς – οι ξένοι που φτάνουν από τη Δύση. Η εικόνα δύσκολα αποσυνδέεται από το σημερινό γεωπολιτικό τοπίο. Στην εικόνα αυτή συμπυκνώνονται ο πόλεμος, η ύβρις, η ασέβεια απέναντι στους νεκρούς, ο κυνισμός που γίνεται κτηνωδία.

Ο Οδυσσέας αποτυχαίνει τη στιγμή που πιστεύει ότι έχει νικήσει. Η άρνησή του να αποδώσει τις τιμές που αρμόζουν στους νεκρούς συνιστά ύβρη και επισύρει την τιμωρία των θεών. Χάνει έναν έναν τους συντρόφους του και, στο τέλος, τη μνήμη του προορισμού του — τη μνήμη του ίδιου του σκοπού της ζωής του.

Δική του η ιδέα που πρόσφερε την πολυπόθητη νίκη στους Έλληνες, ο Δούρειος Ίππος. Το συγκλονιστικό κάδρο του Νόλαν με το μισοθαμμένο στην άμμο γιγαντιαίο ξύλινο άλογο είναι σκόπιμα δυσοίωνο. Ο σκηνοθέτης έχει πει σε συνέντευξή του ότι πρόκειται για μια κεντρική εικόνα της ταινίας, την οποία και συνέλαβε για πρώτη φορά όταν είδε το μισοθαμμένο στην άμμο Άγαλμα της Ελευθερίας στην αντίστοιχη σκηνή της ταινίας «Πλανήτης των Πιθήκων». Οι αναλογίες είναι προφανείς. Κι η αλήθεια είναι ότι σε πολλά σημεία του φιλμ βρίσκει κανείς προφανείς αναλογίες, καθώς πολλά λέγονται τόσο κυριολεκτικά, απευθυνόμενα στο σημερινό κοινό, που μοιάζουν παράδοξα να βγαίνουν από το στόμα των χαρακτήρων. Δύναμη ή αδυναμία αυτό;

Κάθε καλλιτέχνης, όταν επιχειρεί να διασκευάσει ένα έργο —ακόμη κι αν η διασκευή αφορά απλώς τη μεταφορά του από ένα μέσο σε άλλο, από το κείμενο στη μεγάλη οθόνη, με όλες τις μοιραίες αλλαγές που θα επιφέρει— αφήνει αναπόφευκτα πάνω του το δακτυλικό του αποτύπωμα, ακόμη και χωρίς να το επιδιώκει.

Όταν ο δημιουργός λειτουργεί ως καλός αγωγός, το αποτύπωμα που αφήνει είναι μαζί δικό του και ολόκληρης της εποχής του. Οι ψυχαναλυτικές αναγνώσεις είναι επίσης εκεί – εικόνες αναγνωρίσιμες από τον καθένα μας, εικόνες της προσωπικής περιπλάνησης προς μια Ιθάκη, η ανάμνηση της οποίας είναι πιο ξέθωρη από τη γεύση των λωτών.

Κριτικές και πολεμικές

Φεύγοντας από την προβολή, οι αυτόκλητοι κριτικοί είχαν ήδη πάρει θέση στους διαδρόμους: «Ωραία ταινία, αλλά όχι Οδύσσεια». «Πιο Οδύσσεια από άλλες Οδύσσειες που έχουμε δει». «Ανθελληνική». «Η καλύτερη διαφήμιση για την Ελλάδα».

Μήπως όλες αυτές οι διαφωνίες επιβεβαιώνουν την πλέον ομηρική λειτουργία που επιτελεί η ταινία; Οι διαφορετικές ‘φυλές’ των θεατών συγκεντρώνονται ξανά γύρω από τον ίδιο μύθο, μοιράζονται την ίδια γλώσσα και διεκδικούν ή διαπραγματεύονται το νόημά του.

Όσο «τοις εκατό Οδύσσεια» κι αν είναι η Οδύσσεια του Νόλαν, ο δημιουργός επιχειρεί να «συναρμολογήσει» ξανά μια κοινότητα γύρω από την ίδια ιστορία. Οι εχθροί εξακολουθούν να έρχονται από τη θάλασσα. Και ο μεγάλος κίνδυνος, εξακολουθεί να κρύβεται στην αλαζονεία, στην ύβρη, στη διάρρηξη των δεσμών μας με τους ανθρώπους, στον κυνισμό που καταλήγει σε κτηνωδία.