Ένα έργο που αποτελεί μια από τις πιο ζωντανές κυψέλες εφήβων στην πόλη

Γράφει ο Σταύρος Παναγιωτάκης, Εικαστικός Σχολής Καλών Τεχνών Βερολίνου, U.d.K. PhD. Πολυτεχνικής Σχολής Α.Π.Θ. Διδάσκων Ε.Ε.Π. Σχολή Καλών Τεχνών, Α.Π.Θ.

Το γλυπτό «Πουλιά» εντός του 1ου Προβλήτα. Έργο του γλύπτη Σταύρου Παναγιωτάκη και της αρχιτεκτόνισσας Κυριακής Ουδατζή (2011). Βρίσκεται στο πλακόστρωτο μπροστά από το κτίριο Διοίκησης του ΟΛΘ. Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε πέρα από το αισθητικό μέρος, την ύπαρξη χώρου ανάπαυλας – παγκάκια[1].

Δεν είναι λίγες οι φορές που με αφορμή εργασίες συντήρησης ενός γλυπτού, εμβαθύναμε στην ιστορία του, ανακαλύπτοντας άγνωστες πτυχές του ιστορικού κατασκευής του και γενικότερα της ιστορίας του.

Το έργο του καλλιτέχνη που τοποθετήθηκε σε ένα δημόσιο χώρο, προορίζεται να λειτουργεί στον πραγματικό χρόνο και ταυτίζεται με την πολιτισμική ενέργεια της εποχής του. Το γλυπτό γίνεται τοπόσημο και σύμβολο για την ταυτότητα της πόλης, ενώ παράλληλα θεωρείται το κατεξοχήν πεδίο κριτικής σκέψης μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Το γλυπτό́ που τοποθετείτε στο Δημόσιο Χώρο γίνεται τοπόσημο και σύμβολο για την ταυτότητα της πόλης, ενώ παράλληλα θεωρείται το κατεξοχήν πεδίο ανάπτυξης «κριτικής σκέψης» μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Ο R. Sennett το 1999,  (αναφερόμενος στο δημόσιο και ιδιωτικό χώρο) όρισε  το δημόσιο χώρο στο δυτικό πολιτισμό ως το κατεξοχήν Πεδίο της κριτικής σκέψης μιας δημοκρατικής κοινωνίας.[2]

Οι δημόσιοι υπαίθριοι χώροι καλούνται να ικανοποιήσουν κρίσιμες συλλογικές ανάγκες: κίνηση, συγκέντρωση, παρατήρηση, ανάπαυση, αναψυχή και μαζί διάφορες πολιτικές, εμπορικές, οικονομικές, πολιτιστικές δραστηριότητες.

Στη Διδακτορική Διατριβή μου που έχει τίτλο: «Τα Γλυπτά της μεταπολεμικής Θεσσαλονίκης και οι σύγχρονες τάσεις των δημόσιων εικαστικών παρεμβάσεων». γίνεται εμβάθυνση και αναλύονται ενδελεχώς, πολλά παραδείγματα από τις σύγχρονες τάσεις των εικαστικών παρεμβάσεων σε δημόσιους χώρους, αναδεικνύοντας την ανάγκη δημιουργίας και εγκατάστασης γλυπτών στον αστικό ιστό.[3] Αναζητήθηκαν ερμηνείες και προσεγγίσεις της έννοιας του τόπου, του χώρου, του τοπίου, της πλατείας, του δρόμου, του αστικού εξοπλισμού κ.λπ. από την οπτική της γλυπτικής, της αρχιτεκτονικής, της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας του χώρου, της λογοτεχνίας, της πολεοδομίας κ.λπ.

Πολλά τα παραδείγματα από διαφορετικές περιοχές της γης, σε θέματα που αφορούν στην άμεση, οργανική, και αυθόρμητη σχέση της Δημόσιας τέχνης με ένα κοινό. Το «μνημείο», που τοποθετείται προς δημόσια θέαση, είναι η ατομική, συλλογική και διαχρονική έκφραση, του πνεύματος της εποχής στην οποία δημιουργήθηκε. Γίνεται ένας διαρκής φορέας των καλλιτεχνικών αξιών που πρεσβεύει.

Πρέπει να γίνει κατανοητός ο ρόλος της γλυπτικής σήμερα και να διευκρινιστεί ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν οι διάφοροι φορείς τα γλυπτά του δημόσιου αστικού χώρου και το τι αντιπροσωπεύουν αυτά για τους ίδιους.

Ο συνδυασμός της αρχιτεκτονικής και της γλυπτικής, είναι εκείνος που δημιουργεί τους χώρους όπου ο άνθρωπος ζει την κοινωνική καθημερινότητά του, τους λεγόμενους «χώρους ζωής»^[4].

Ο συνδυασμός της αρχιτεκτονικής και της γλυπτικής, είναι εκείνος που δημιουργεί τους χώρους ζωής, μακράς διάρκειας, όπου ο άνθρωπος ζει την κοινωνική του καθημερινότητά. Η δημόσια γλυπτική κάθε φορά εντάσσεται, λειτουργεί και επηρεάζει τον αρχιτεκτονικό δημόσιο χώρο. Τα γλυπτά, από τη στιγμή που τοποθετούνται στο δημόσιο χώρο, είναι εσαεί φορείς των καλλιτεχνικών αξιών που πρεσβεύουν. Πιστοποιούν και εκπροσωπούν, παράλληλα, την πολιτισμική κατάσταση της δεδομένης εποχής που έγινε η ανάθεση τους, αποκτώντας ρόλο ιστορικό στη διαχρονική εξέλιξη της πόλης, όπου ανεγέρθηκαν.

Σε όλες τις περιπτώσεις κυρίως ο φορέας που είναι ανάδοχος του καλλιτεχνικού γλυπτού – μνημείου, αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη της αξιοπρεπούς παρουσίας του στο ευρύ κοινό, την συντήρηση και την ανάδειξή του. Το χρησιμοποιεί σαν εργαλείο προβολής και διαφήμισης των πολιτιστικών του δραστηριοτήτων.

Σκοπός της συντήρησης είναι η διατήρηση των υλικών καταλοίπων της πολιτισμικής κληρονομιάς, η επιβράδυνση των διαδικασιών φθοράς τους και σε ορισμένες περιπτώσεις η αποκατάσταση της μορφής τους, ώστε να γίνουν κατανοητά από το κοινό. Τα βασικά δεδομένα που αφορούν στη συντήρηση και την τεκμηρίωσή της καλύπτουν ένα ευρύ γνωστικό πεδίο που περιλαμβάνει πληροφορίες για την υλική, αισθητική, ιστορική υπόσταση της πολιτισμικής κληρονομιάς και τις διαδικασίες κατασκευής, φθοράς, αλλοίωσης, διατήρησης, εξέτασης, ανάλυσης, τεκμηρίωσής της.

Σύμφωνα με τον Θ.Σκουλικίδη: «όταν μιλάμε για συντήρηση μνημείων εννοούμε την “δομική συντήρηση τους” και την “συντήρηση της επιφάνειας τους”. Η “δομική συντήρηση” περιλαμβάνει και επιδιώκει την αποκατάσταση της δομικής ευστάθειας του μνημείου και η “συντήρηση της επιφάνειας” περιλαμβάνει τον καθαρισμό, την στερέωση, την προστασία της και την δημιουργία της τεχνητής πάτινας.» 36 απομάκρυνση των προσθηκών, όταν φθαρούν.

Η συντήρηση-αποκατάσταση αποτελεί μια διαδικασία που ακολουθεί κάποια μέθοδο, εφαρμόζει υλικά και μπορεί να αξιολογηθεί βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα από την αποτελεσματικότητα και τις συνέπειες της.

Οι ανάδοχοι φορείς επωμίσθηκαν την ευθύνη της απόφασης για την επιλογή και για την τοποθέτηση των καταλληλότερων καλλιτεχνικών έργων, εφόσον θεωρείται ότι γνωρίζουν καλύτερα τις ανάγκες των δημοσίων χώρων τους.

Σύμφωνα με τον Σύλλογο Συντηρητών Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης……Οι Δημοτικές Αρχές λογοδοτούν στους συμπολίτες τους, αλλά και στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο αναφορικά με τις εκάστοτε επιλογές και πράξεις τους, τόσο για τις διαδικασίες ανάθεσης δημιουργίας δημόσιων έργων τέχνης και μνημείων, όσο και για τις ακολουθούμενες μεθόδους διαχείρισης και διαφύλαξης των εν λόγω δημιουργιών. Ως εκ τούτου, οι Δημοτικές Αρχές οφείλουν να μεριμνούν για τη βέλτιστη διαχείριση των θεμάτων που αφορούν τα έργα τέχνης και μνημεία που κοσμούν τους δημόσιους χώρους της επικράτειάς τους.

Οι γλύπτες -και εν γένει οι καλλιτέχνες- είναι προφανώς οι κατάλληλοι επαγγελματίες για να δημιουργήσουν γλυπτά ή/και έργα τέχνης, καθώς γνωρίζουν την ύλη από την πλευρά της δημιουργικής της χρήσης, και οι καλλιτεχνικές τους δημιουργίες, τα γλυπτά και τα μνημεία είναι σαφώς αναντικατάστατα.

Τα έργα τέχνης ή μνημεία σε δημόσιους χώρους αποτελούν μνημεία συλλογικής μνήμης και είναι δημόσια αγαθά που αναδεικνύουν τον πολιτισμό και την ιστορία της περιοχής που τα φιλοξενεί, ενώ παράλληλα μπορούν να αξιοποιηθούν ως τρόπος προσέλκυσης επισκεπτών, ενισχύοντας οικονομικά την περιοχή. Οι κατά τόπους Δημοτικές Αρχές είναι υπεύθυνες για τη διαφύλαξη και την προστασία αυτής της πολιτιστικής κληρονομιάς, των νεοτέρων έργων τέχνης και μνημείων, που καταλαμβάνει δημόσιο χώρο, και την οποία τους έχουν εμπιστευτεί οι πολίτες.

Όπως οι Δημοτικές Αρχές ζητούν από έναν καλλιτέχνη να δημιουργήσει ένα έργο με σεβασμό στον πολιτισμό μας, με τον ίδιο σεβασμό, οι Δημοτικές Αρχές οφείλουν να διασφαλίζουν τη διατήρηση της καλλιτεχνικής και πολιτισμικής αξίας ενός έργου τέχνης και την όσο το δυνατόν αλώβητη κληροδότησή του στις επόμενες γενιές. Εφιστούμε λοιπόν την προσοχή όλων των άμεσα ενδιαφερομένων ώστε να αποφεύγονται παρατυπίες και να προστατεύονται στο μέγιστο βαθμό οι καλλιτεχνικές δημιουργίες και μνημεία που κοσμούν δημόσιους χώρους[5].

(Οι κύριοι νομοθετικοί κανονισμοί, στους οποίους υπάγονται οι  καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί και οι απευθείας αναθέσεις, ορίζονται από την εγκύκλιο του 1973 του Υπουργείου Εσωτερικών, με Αρ. Πρωτοκόλλου 32128/ΚΔ-17/31-5-73, η οποία αντικατέστησε την υπ. Αριθ. 111645/30.12.1969 ισχύουσα μέχρι τότε εγκύκλιο^[6]).

Σε κάθε περίπτωση, βάσει του Νόμου 1218/81 «μόνο μέλη του Ε.Ε.Τ.Ε.  αναλαμβάνουν για λογαριασμό του Δημοσίου, των ΟΤΑ κλπ, αναθέσεις δημιουργίας καλλιτεχνικών έργων» (άρθρο 9 παρ. 1), διασφαλίζοντας, για λόγους δημοσίου συμφέροντος, ότι αυτός που αναλαμβάνει ένα δημόσιο καλλιτεχνικό έργο έχει τουλάχιστον τις επιστημονικές γνώσεις και προϋποθέσεις να το πραγματώσει,  είναι  καλλιτέχνης και διαφυλάσσοντας, έτσι, κατ’ ελάχιστο το δημόσιο χρήμα και το  κοινωνικό σύνολο, τη δημόσια αισθητική και την Παιδεία που ασκείται μέσα από τα δημόσια καλλιτεχνικά έργα

Σημαντικό ρόλο έχουν, ο Ν. 2557/1997 και  οι υπουργικές αποφάσεις του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού του 1991 και του 2001^[7], σχετικά με τους θεσμούς, τα μέτρα και τις δράσεις πολιτιστικής ανάπτυξης.

Ορίστηκε ότι «το 1% της συμβατικής δαπάνης των δημοσίων κτιρίων και του περιβάλλοντος αυτών δημοσίων χώρων, διατίθεται για τη δημιουργία και τοποθέτηση σε αυτά, εικαστικών έργων.

Οι κύριοι νομοθετικοί κανονισμοί, στους οποίους υπάγονται οι  καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί και οι απευθείας αναθέσεις, ορίζονται από την εγκύκλιο του 1973 του Υπουργείου Εσωτερικών, με Αρ. Πρωτοκόλλου 32128/ΚΔ-17/31-5-73, η οποία αντικατέστησε την υπ. Αριθ. 111645/30.12.1969 ισχύουσα μέχρι τότε εγκύκλιο^[8].

Περιπτώσεις καταστροφής γλυπτών είχαμε μόνο σε περιπτώσεις απολυταρχικών καθεστώτων όπου η καθαίρεση του γλυπτού αποσκοπούσε στη συμβολική φθορά προς το αντίπαλο δέος.

Κάθε πράξη βανδαλισμού αποτελεί μία “ανοιχτή πληγή” για την πόλη και απαξιώνει τον σκοπό τον οποίο επιτελεί ένα γλυπτό στον δημόσιο χώρο: την ιστορική μνήμη, την ομορφιά, την ίδια την τέχνη. Με σεβασμό, όχι μόνο απέναντι στα ιστορικά και σπουδαία πρόσωπα που απεικονίζονται στα έργα, αλλά και απέναντι στους ίδιους τους καλλιτέχνες και τον κόπο τους, η δημοτική αρχή πράττει το αυτονόητο. Σε συνεργασία με το επιστημονικό προσωπικό αποκαθιστά μεθοδικά και επίμονα τα “τραύματα” των έργων που εκτίθενται στον δημόσιο χώρο.

Η πόλη κατά τον Αλντο Ρόσι είναι διαχρονικά η κτισμένη ιστορία των ανθρώπινων βιωμάτων. Η διαχείριση της πολιτιστικής παρακαταθήκης των κρατών βρισκόταν άλλοτε στα χέρια της εκκλησιαστικής, άλλοτε στα χέρια της κυβερνητικής εξουσίας και άλλοτε και στων δύο. Αυτές ήταν που ενέκριναν ή όχι τις ιδεολογίες, τεχνοτροπίες και τεχνικές της δημόσιας γλυπτικής, έως ότου οι ιδιώτες, καλλιτέχνες και μη, καθώς και η σταδιακή ανάπτυξη των μουσείων, ως θεσμικών χώρων τέχνης, να αρχίσουν να διαδραματίζουν κάποιο ρόλο, συμβάλλοντας τελικά με καθοριστικό τρόπο, στην ανάδειξη της «θέσης» που όφειλε να λάβει, το έργο τέχνης στο δημόσιο χώρο.

Ο χώρος ως ένα πεδίο πολύ-πολιτισμικής έκφρασης και πραγμάτωσης της δημόσιας σφαίρας αποτελεί το πλαίσιο όπου συνομιλούν, συνυπάρχουν ανόμοιοι φορείς της συλλογικής ζωής και συνδιαμορφώνουν τις εκφράσεις τους με ποικίλες μορφές.

Ο συνολικός αριθμός των γλυπτών, αποκτά ιστορικό ρόλο για τη πόλη όπου ανεγέρθηκαν και πιστοποιεί, το πολιτισμικό χαρακτήρα της εποχής, που έγινε η ανάθεση τους.

Ο δημόσιος χώρος, το δημόσιο γλυπτό και το μνημείο, ορίστηκαν, ως αντικείμενα διερεύνησης και ερμηνείας της συλλογικής έκφρασης. Το αστικό περιβάλλον πρέπει να μορφοποιείται και να εξελίσσεται με καλά σχεδιασμένες παρεμβάσεις. Πρέπει να δοθεί η δυνατότητα επαναπροσδιορισμού της αστικής οργάνωσης, σε ένα πλαίσιο διεθνούς κινητικότητας, ώστε το γλυπτό να έχει απήχηση στο κοινό και διάρκεια  στο χρόνο.

«Το σημαντικό δεν είναι το τι βλέπουν οι άνθρωποι σε μια γκαλερί ή σε ένα μουσείο, αλλά το τι κοιτούν, μετά που έχουν δει, όλα αυτά τα αντικείμενα και πως αντιμετωπίζουν ξανά, την ρεαλιστική πραγματικότητα[9]. Η σύγχρονη γλυπτική απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά από τη σύγχρονη ελληνική πόλη δημιουργώντας ένα πρωτοφανές αισθητικό ανακόλουθο. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι η νομοθεσία δεν προέβλεπε τον εξωραϊσμό του αστικού χώρου με γλυπτά που να διαπραγματεύονται τις σύγχρονες με τον διεθνή χώρο καλλιτεχνικές αξίες, αλλά επίσης και στο γενικό δόγμα της αισθητικής που αδρά περιγράφηκε παραπάνω, το οποίο εξυπηρετούσε ανάγκες και σκοπιμότητες απομακρυσμένες από τις ουσιαστικές αναζητήσεις της τέχνης. Το χώρο όπου μπορούσαν να κινηθούν οι καλλιτέχνες, καθόρισαν οι εθνικές και θρησκευτικές επιταγές, υπαγορεύοντας και επιβάλλοντας ένα ακαδημαϊκό, νεορομαντικό ύφος, αποκλείοντας, παράλληλα, τη δυνατότητα σε μη αναπαραστατικούς και νεωτεριστές καλλιτέχνες, να αναδείξουν μέσω του έργου τους άλλες εκφραστικές και αισθητικές διαθέσεις στο δημόσιο αστικό τοπίο.

Ακόμα χειρότερη είναι η εικόνα των πραγμάτων, όταν διαπιστώνεται παράκαμψη των θεσμοθετημένων διαδικασιών, αφήνοντας περιθώρια σε σημαντικές επεμβάσεις από εξωκαλλιτεχνικούς παράγοντες στο αισθητικό-καλλιτεχνικό αποτέλεσμα και βεβαίως, εξυπηρετώντας συγκεκριμένα ιδεολογικά και πολιτικά πρότυπα, πρότυπα που είναι ιδιαιτέρως ευανάγνωστα στο σύνολο των γλυπτών που κοσμούν μία πόλη.

Το δημόσιο γλυπτό στην Ελλάδα και στη Θεσσαλονίκη δεν έτυχε ευνοϊκών συνθηκών και δεν συνάντησε τον κατάλληλο χώρο, προκειμένου να αναπτυχθεί. Η Θεσσαλονίκη είναι εγκλωβισμένη στις αρχικές ιδέες και απόψεις που είχε αποδεχτεί ήδη από το μεσοπόλεμο. Η νοοτροπία αυτή που ενισχύθηκε από τη μεταπολεμική νομοθεσία, και με τη βοήθεια της γραφειοκρατίας, έκανε τη γλυπτική της πόλης να είναι μακριά, από την διεθνή καλλιτεχνική αντιμετώπιση της τέχνης του δημόσιου χώρου και της ποικιλομορφίας των παρεμβάσεων. Η πλειοψηφία των δημόσιων γλυπτών της, εντάσσεται στην κατηγορία των γλυπτών ιστορικής μνήμης (72%). Διαπιστώθηκε, ότι η μέριμνα για την εναρμόνιση των γλυπτών με τον περιβάλλοντα χώρο τους, στη συντριπτική πλειοψηφία είναι επιεικώς ανεπαρκής.

Η δημόσια σφαίρα αποτελεί το πλαίσιο άσκησης και επιβολής εξουσιών, ένα χώρο πάλης και ζυμώσεων, μέσα στον οποίο πλάθονται εν τέλει τα χαρακτηριστικά και οι παράμετροι που ορίζουν ακριβώς την τελική πολιτισμική μορφή του. Γίνεται έτσι ένα συνονθύλευμα ανθρώπων, αντικειμένων και ταυτοχρόνως δράσεων, όπου η μελέτη των φυσικών, κοινωνικών και συμβολικών παραμέτρων όλων αυτών των στοιχείων είναι αναγκαίο βήμα για την κατανόηση της δυναμικής των φαινομένων που λαμβάνουν χώρα στην επικράτειά του δημόσιου χώρου.[10]

Ο χαρακτηρισμός του χώρου ως δημόσιου έχει εξάλλου μία τουλάχιστον διττή σημασία, καθώς σχετίζεται τόσο με τον χαρακτήρα, τη λειτουργία και τη χρήση του όσο και με την δυνατότητα πρόσβασης σε αυτόν. Καθώς επίσης με την εσαεί συντήρησή του από τους εκάστοτε φορείς που τον διαπραγματεύονται και τον χρησιμοποιούν ως κίνητρο για την προβολή τους. Η εικαστική δημιουργία που βρίσκεται σε ανοιχτούς δημόσιους χώρους απευθύνεται σε ένα ευρύ κοινό, επηρεάζει την αισθητική του περιβάλλοντος χώρου αλλά την ίδια στιγμή η πρόσληψή της επηρεάζεται κι αυτή με την σειρά της από αυτόν το χώρο.

Καλείται να ανταποκριθεί με σχετικά ισόρροπο τρόπο στις απαιτήσεις των εκάστοτε φορέων που πρότειναν και ενήργησαν για την ένταξη των έργων στον υπαίθριο δημόσιο χώρο, στις προσδοκίες των διαφορετικών κατηγοριών του κοινού και μαζί να αντέχει στον έλεγχο με βάση τα καθαρά καλλιτεχνικά κριτήρια της εποχής και φυσικά να μην προδίδει τον ίδιο της τον δημιουργό. Η μόνιμη και κατά κανόνα μακροχρόνια παραμονή των γλυπτών  στις θέσεις τους πλουτίζει ακόμη περισσότερο την πολυπλοκότητα του θέματος, καθώς σταδιακά το αστικό τοπίο γίνεται ένα παλίμψηστο, οι πολλαπλές εγγραφές του οποίου παράγουν νοήματα για χρονικές διάρκειες συνήθως πολύ ευρύτερες από αυτές της βιολογικής ζωής όσων επιθύμησαν τη δημιουργία τους και βεβαίως και των ίδιων των καλλιτεχνών που τα δημιούργησαν.

Θεωρείται ως μία υψηλή εκδήλωση του ανθρώπινου πολιτισμού, κάτι που αυτόματα την καθιστά ιδιαίτερης αξίας και κύρους. Αποτελεί έκφραση της εκάστοτε άρχουσας τάξης και λειτουργεί πάντοτε ως εργαλείο προπαγάνδας στην υπηρεσία της· εφαρμόζεται μάλιστα για να καλύψει ένα πολύ μεγάλο φάσμα πεδίων ενδιαφέροντος, σκοπών και επιδιώξεων.

Ως επακόλουθο όλων αυτών εξαιρετικά συχνά γίνεται αιτία κι αφορμή για την εκδήλωση διαφόρων αντιπαλοτήτων και φιλονικιών. Δυνάμεις με διαφορετικές προσεγγίσεις ερίζουν για την ακριβή θέση των έργων στο χώρο10, τις ποιότητες, τα χαρακτηριστικά, τις ιδιαίτερες ανάγκες αυτού του χώρου -πριν και βεβαίως μετά την τοποθέτηση των έργων τέχνης και φυσικά τις νοηματοδοτήσεις που απορρέουν από αυτήν.

Η τέχνη και τα γλυπτά προσελκύουν την προσοχή – αυτός είναι ο λόγος ύπαρξής τους. Σε κάποιο βαθμό, κάθε έργο δημόσιας τέχνης και γλυπτικής είναι μια διαδραστική διαδικασία στην οποία συμμετέχουν καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες, κάτοικοι της κοινότητας, πολιτικοί ηγέτες, φορείς έγκρισης, φορείς χρηματοδότησης και ομάδες κατασκευής. Αυτή η κοινοτική διαδικασία έχει ως στόχο να ενισχύσει και όχι να περιορίσει τη συμμετοχή των καλλιτεχνών και να βελτιώσει την αισθητική των περιοχών όπου εγκαθίστανται έργα τέχνης και γλυπτά.

Η δημόσια τέχνη διαδραματίζει ανεκτίμητο ρόλο στη διαδικασία οικοδόμησης της κοινότητας. Όχι μόνο κοσμεί τους δημόσιους χώρους, αλλά εκφράζει και υποστηρίζει την ιστορία, τον πολιτισμό και την ταυτότητα της περιοχής[11] και συμβάλλει στην προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης.

………………………………………………………………

Παραθέτω την καρτέλα ταυτότητας έργου όπως αυτή εμφανίζεται στους πίνακες της διδακτορικής διατριβής μου.  Η διατριβή εκπονήθηκε στην Πολυτεχνική Σχολή, στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, στον Τομέα Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού και Εικαστικών Τεχνών, Α.Π.Θ.

Διδακτορική Διατριβή στα Επιστημονικά πεδία: Ανθρωπιστικές επιστήμες και Τέχνες, Ιστορία της Τέχνης, Ερμηνευτικές Τέχνες, Δημόσιος χώρος, Ελληνική Υπαίθρια Γλυπτική

Η Διδακτορική Διατριβή έχει τίτλο: Τα Γλυπτά της μεταπολεμικής Θεσσαλονίκης και οι σύγχρονες τάσεις των δημόσιων εικαστικών παρεμβάσεων με επιβλέποντα καθηγητή τον διεθνους αναγνώρισης γλύπτη και εικαστικό καλλιτέχνη κ. Βαρώτσο Κωνσταντίνο, και στην επταμελή επιτροπή συμμετείχαν ο κ. Ζωΐδης Γιώργος, αρχιτέκτονας, ο κ. Φράγκος Δημήτρης, εικαστικός, η κ. Αδαμοπούλου Αρετή, ιστορικός τέχνης, ο κ. Καλογήρου Νικόλαος, αρχιτέκτονας, η κ. Παπά Σάνια, ιστορικός τέχνης, Τσακίρης Γιώργος, εικαστικός.

ΑΕ 37	Κωδ.	ΚΑΡΤΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΕΡΓΟΥ
1.00  ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΡΓΟΥ	1.01	ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΕΡΓΟΥ                      : Πουλιά
	1.02	ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ               : Σιντριβάνια
	1.03	ΟΝΟΜΑ ΓΛΥΠΤΗ                          : Σταύρος Παναγιωτάκης
	1.04	ΦΟΡΕΑΣ ΑΝΑΘΕΣΗΣ                   : Ο.Λ.Θ.
	1.05	ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ  : 2012
	1.06	ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (Δ/ΝΣΗ) : Α΄ Προβλήτα Ο.Λ.Θ., Δήμος Θεσσαλονίκης
	1.07	ΤΡΟΠΟΣ ΑΝΑΘΕΣΗΣ                   : ανάθεση σχεδιασμού ειδικού έργου στα πλαίσια της ήπιας ανάπλασης Ο.Λ.Θ.
2.00  ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΡΓΟΥ		Πολύ κοντά στην πλατεία Ελευθερίας και εντός του Λιμανιού, στην Α΄ προβλήτα Ο.Λ.Θ., στο τέλος του διαδρόμου που περνά ανάμεσα στα Μουσεία (Κρατικό Σύγχρονης Τέχνης, Φωτογραφίας και Κινηματογράφου) βρίσκεται το γλυπτό του Σταύρου Παναγιωτάκη με τίτλο «Πουλιά». Το έργο είναι φτιαγμένο το 2012, σε συνεργασία με την αρχιτέκτονα Κ. Ουδατζή. Τα υλικά του είναι: ανοξείδωτη λαμαρίνα, με ενσωματωμένες δεξαμενές υγρών από πλέξι γκλας και φωτισμό LED. Έχει ύψος 5 μέτρα και μήκος – μαζί με το πλάτωμα – 17 μέτρα και λειτουργεί ως σιντριβάνι. Το πλάτωμα που ενσωματώνεται στη σύνθεση και μοιάζει με πάλκο, είναι από λαμαρίνα και χρησιμοποιείται για διάφορες εκδηλώσεις. Φτιάχτηκε με το σκεπτικό να προσφέρει ανάπαυλα στο κοινό που επισκέπτεται τον Ο.Λ.Θ., το ετήσιο φεστιβάλ κινηματογράφου Θεσσαλονίκης ή τα μουσεία.

[1] Βλ. Εφημερίδα «Παράλλαξη. Ανακάλυψε τα γλυπτά της πόλης: «Πουλιά» των Σταύρου Παναγιωτάκη και Κυριακής Ουδατζή. Ένα έργο που αποτελεί μια από τις πιο ζωντανές κυψέλες εφήβων στην πόλη. 10 Νοεμβρίου 2018. Διαβάστε περισσότερα εδώ: https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/anakalypse-ta-glypta-tis-polis-poulia-ton-stavrou-panagiotaki-kai-kyriakis-oudatzi

[2] βλ. Η τυραννία της οικειότητας, εκδ. Νεφέλη, σ.277

[3] Η διατριβή εκπονήθηκε στην Πολυτεχνική Σχολή, στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, στον Τομέα Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού και Εικαστικών Τεχνών, Α.Π.Θ. Διδακτορική Διατριβή στα Επιστημονικά πεδία: Ανθρωπιστικές επιστήμες και Τέχνες, Ιστορία της Τέχνης, Ερμηνευτικές Τέχνες, Δημόσιος χώρος, Ελληνική Υπαίθρια Γλυπτική.

Η Διδακτορική Διατριβή έχει τίτλο: Τα Γλυπτά της μεταπολεμικής Θεσσαλονίκης και οι σύγχρονες τάσεις των δημόσιων εικαστικών παρεμβάσεων 

Στο πρώτο κεφάλαιο της Διδακτορικής μου Διατριβής καταγράφονται, και αξιολογούνται τα γλυπτά που εγκαταστάθηκαν στα όρια του Δήμου Θεσσαλονίκης. Επιπλέον στο εικονογραφημένο παράρτημα συντάχτηκαν κάρτες ταυτότητας έργου όπου καταχωρηθήκαν τα βασικά́ στοιχεία για κάθε γλυπτό (π.χ. ο τίτλος και η κατηγορία του έργου, μια γενική εκτίμηση για την εννολόγηση του περιεχομένου, κ.α.. στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύεται το θεσμικό πλαίσιο που διέπει ως τις μέρες μας τις αναθέσεις καλλιτεχνικών έργων (γλυπτών) στο δημόσιο χώρο, στην Ελλάδα.

[4] Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου, Ιδέες του χώρου στον εικοστό αιώνα, εκδ. Νήσος, Παραδόσεις 23, Αθήνα 2009, σ. 25

[5] Σύμφωνα με τον Σύλλογο Συντηρητών Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης (ΣΣΑΕΤΤΕ) https://www.ssaette.gr/node/2376

[6] Αντικαταστάθηκε τότε και η εγκύκλιος αρ. 12165/1/8-2-1973, που είχε τεθεί σε εφαρμογή λίγους μήνες νωρίτερα.

[7] ΥΠΠΟ/ΚΑΤΕΧΝ/Γ/29570 Κ.Υ.Α./26.6.2001

[8] Αντικαταστάθηκε τότε και η εγκύκλιος αρ. 12165/1/8-2-1973, που είχε τεθεί σε εφαρμογή λίγους μήνες νωρίτερα.

[9] “What is most important is not so much what people see in the gallery or the museum, but what people see after looking at these things, how they confront (αντιμετωπίζουν) reality again”.

[10] Βλ.Μαρία Γιαννέλου, αρχαιολόγος. Διαπανεπιστημιακό πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών μουσειολογίας, διπλωματική εργασία: «Η πόλη και οι μνήμες της σήματα και σημεία τα γλυπτά του υπαίθριου δημόσιου χώρου».

[11] https://www.acric.eu/el/quests-all/75-cat-8-eqf-level-4/855-understanding-public-art-and-sculptures-4

Κατανόηση της Δημόσιας Τέχνης και των Γλυπτών 

ACRIC-Methodological-Handbook-EL-WEB

Active Citizens Reimagining the Community’ (2020-1-UK01-KA204-079002) χρηματοδοτείται με την υποστήριξη του προγράμματος Erasmus+