Ουκρανικά πλήγματα στη Yandex: Αποκαλύπτεται το δίκτυο της ρωσικής προπαγάνδας;

Οι ουκρανικές επιθέσεις στα κέντρα δεδομένων της ρωσικής Yandex έφεραν στο προσκήνιο ένα από τα λιγότερο ορατά πεδία της σύγχρονης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης: τη δυνατότητα οργανωμένων μηχανισμών να επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Η θεαματική μείωση της αυτοματοποιημένης διαδικτυακής κίνησης που καταγράφηκε μετά τα πλήγματα, σε συνδυασμό με αναφορές για υποχώρηση της δραστηριότητας φιλορωσικών λογαριασμών, δημιούργησε την υποψία ότι σημαντικό μέρος της πολιτικής αντιπαράθεσης στη Δύση ενισχύεται από υποδομές που βρίσκονται εκτός των συνόρων της.

Εάν η υποψία αυτή επιβεβαιωθεί, θα μπορεί να τεθεί με μεγαλύτερη ένταση το ερώτημα κατά πόσον οι πολιτικές τάσεις που εμφανίζονται ως κυρίαρχες στο διαδίκτυο ανταποκρίνονται στην πραγματική κατανομή των κοινωνικών απόψεων ή αποτελούν, εν μέρει, προϊόν συστηματικής χειραγώγησης. Η ενδεχόμενη σύνδεση των δύο γεγονότων αξίζει να διερευνηθεί, ιδίως επειδή υπάρχουν ήδη τεκμηριωμένα στοιχεία για την έκταση και τις πολιτικές επιδιώξεις των ρωσικών επιχειρήσεων επιρροής.

Τα πλήγματα στη Yandex και το ερώτημα των bots

Μεταξύ 8 και 11 Οκτωβρίου, ουκρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη έπληξαν τρία κέντρα δεδομένων της Yandex στις περιοχές Ριαζάν, Καλούγκα και Βλαντίμιρ. Οι επιθέσεις προκάλεσαν διαταραχές στη λειτουργία της εταιρείας, η οποία διαχειρίζεται σημαντικό μέρος της ρωσικής ψηφιακής οικονομίας, παρέχοντας υπηρεσίες αναζήτησης, υπολογιστικού νέφους και τεχνητής νοημοσύνης.

Σύμφωνα με στοιχεία της Cloudflare, η αυτοματοποιημένη διαδικτυακή κίνηση από το δίκτυο της Yandex μειώθηκε κατά περίπου 94% στις 11 Οκτωβρίου, σε σύγκριση με τα επίπεδα του δεύτερου μισού του Σεπτεμβρίου. Παράλληλα, εμφανίστηκαν αναφορές χρηστών στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη για αισθητά μικρότερη παρουσία λογαριασμών που αναπαρήγαν φιλορωσικά ή έντονα πολωτικά πολιτικά μηνύματα. Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι συνέδεσε δημοσίως τις εξελίξεις, υποστηρίζοντας ότι μετά τα πλήγματα περιορίστηκαν η εχθρότητα και οι προκλήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.

Τα στοιχεία της Cloudflare αφορούν κυρίως αυτοματοποιημένα προγράμματα ανίχνευσης ιστοσελίδων, τα οποία εξυπηρετούν και νόμιμες λειτουργίες της Yandex. Ωστόσο πάντως δεν αποτυπώνουν απευθείας τη δραστηριότητα λογαριασμών πολιτικής προπαγάνδας στο X ή στο Facebook. Επιπλέον, η συνολική αυτοματοποιημένη κίνηση από τη Ρωσία δεν παρουσίασε αντίστοιχη πτώση, ενδεχομένως επειδή αυξήθηκε σε άλλα κέντρα.

Αυτό, ωστόσο, δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να επηρεάστηκαν δίκτυα προπαγάνδας, είτε άμεσα είτε μέσω υπηρεσιών από τις οποίες εξαρτώνται. Ακόμη και αν οι σχετικοί λογαριασμοί δεν λειτουργούσαν από τα πληγέντα κέντρα, θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν υποδομές της Yandex για τη φιλοξενία εφαρμογών, την επεξεργασία πληροφοριών ή τον συντονισμό της διανομής περιεχομένου.

Μια τέτοια επίδραση ενδέχεται να γίνει ορατή σταδιακά, εφόσον οι διαταραχές διαρκέσουν ή επηρεάσουν και άλλες υπηρεσίες. Είναι συνεπώς πολύ νωρίς για να αποκλειστεί μια ευρύτερη αποδιοργάνωση των μηχανισμών διαδικτυακής επιρροής, όπως και για να θεωρηθεί αποδεδειγμένη. Η απάντηση προϋποθέτει μεγαλύτερο χρονικό διάστημα παρατήρησης και τεχνική διερεύνηση των πιθανών διασυνδέσεων.

Η αθέατη αλυσίδα της διαδικτυακής επιρροής

Σε ένα άλλο επίπεδο όμως, η σύγχρονη διαδικτυακή προπαγάνδα επιτρέπει την εκτεταμένη διάδοση πολιτικών μηνυμάτων με σχετικά περιορισμένη ανθρώπινη συμμετοχή. Οι Φίλιπ Χάουαρντ και Σάμιουελ Γούλεϊ έχουν περιγράψει τον μηχανισμό της υπολογιστικής προπαγάνδας, κατά τον οποίο αλγόριθμοι και αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί συνδυάζονται με ανθρώπινο συντονισμό για την κατεύθυνση της δημόσιας συζήτησης.

Ένα οργανωμένο δίκτυο μπορεί να αναπαράγει χιλιάδες φορές την ίδια αφήγηση, χρησιμοποιώντας διαφορετικές διατυπώσεις και ψηφιακές ταυτότητες. Η επίδρασή του, όμως, δεν περιορίζεται στους λογαριασμούς που ελέγχει. Ένα μήνυμα που αρχικά προωθείται αυτοματοποιημένα μπορεί να αναπαραχθεί από πραγματικούς χρήστες, να φτάσει σε λογαριασμούς με μεγαλύτερη απήχηση και τελικά να αποκτήσει παρουσία στα ειδησεογραφικά μέσα.

Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2018 στο Nature Communications, εξετάζοντας εκατομμύρια αναρτήσεις στο Twitter, έδειξε ότι οι αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί διαδραματίζουν δυσανάλογα σημαντικό ρόλο στα πρώτα στάδια διάδοσης περιεχομένου χαμηλής αξιοπιστίας. Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι πραγματικοί χρήστες αναδημοσίευαν περιεχόμενο που είχε αρχικά διακινηθεί από τέτοιους λογαριασμούς.

Αυτή η αλληλεπίδραση εξηγεί γιατί έχει σημασία και το ενδεχόμενο δευτερογενών επιπτώσεων από τα ουκρανικά πλήγματα. Η αποδιοργάνωση ενός αρχικού μηχανισμού διανομής θα μπορούσε να περιορίσει τη μεταγενέστερη κυκλοφορία των μηνυμάτων, ακόμη και μεταξύ αυθεντικών χρηστών. Εφόσον επηρεαστεί η παραγωγή ή η αρχική προώθηση περιεχομένου, ενδέχεται να περιοριστεί και η δυνατότητα ενεργοποίησης ευρύτερων δικτύων αναπαραγωγής του.

Η σημασία αυτού του μηχανισμού ενισχύεται από τη λειτουργία των κοινωνικών δικτύων. Η συχνότητα εμφάνισης ενός θέματος επηρεάζει την ορατότητά του, ενώ η μεγάλη διαδικτυακή δραστηριότητα συχνά αντιμετωπίζεται ως ένδειξη αυξημένου κοινωνικού ενδιαφέροντος. Ένα ζήτημα που συγκεντρώνει χιλιάδες σχόλια μπορεί να περάσει στη δημοσιογραφική ατζέντα και, στη συνέχεια, στην πολιτική αντιπαράθεση, χωρίς η αρχική του προβολή να ανταποκρίνεται αναγκαστικά στην πραγματική κοινωνική του απήχηση.

Πώς κατασκευάζεται η εντύπωση της πλειοψηφίας

Οι άνθρωποι αξιολογούν τις πολιτικές πληροφορίες λαμβάνοντας υπόψη και τη συμπεριφορά των άλλων. Όταν μια άποψη εμφανίζεται να συγκεντρώνει μεγάλη υποστήριξη, μπορεί να θεωρείται περισσότερο διαδεδομένη ή αξιόπιστη, ακόμη και αν οι σχετικές ενδείξεις προκύπτουν από τεχνητά ενισχυμένη δραστηριότητα.

Η κοινωνική επιβεβαίωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία στα ψηφιακά περιβάλλοντα, όπου ο αριθμός των αντιδράσεων και η ένταση των σχολίων προσφέρουν μια άμεση, αλλά συχνά ελλιπή εικόνα της κοινής γνώμης. Η εντύπωση της ευρείας αποδοχής μπορεί να επηρεάζει ακόμη και όσους διαφωνούν, μεταβάλλοντας την εκτίμησή τους για τη δύναμη της αντίθετης πλευράς.

Εδώ αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον η θεωρία της σπείρας της σιωπής της Ελίζαμπετ Νοέλε-Νόιμαν. Οι άνθρωποι παρακολουθούν το κλίμα της κοινής γνώμης και ενδέχεται να διστάζουν να εκφράσουν απόψεις που αντιλαμβάνονται ως μειοψηφικές, φοβούμενοι την κοινωνική απομόνωση.

Σε ένα περιβάλλον επιθετικών πολιτικών σχολίων, η εντύπωση ότι η αντίθετη άποψη κυριαρχεί μπορεί να αποθαρρύνει τη συμμετοχή ορισμένων χρηστών. Έτσι, η αυξημένη ορατότητα μιας πλευράς ενδέχεται να συνδυάζεται με τη μειωμένη παρουσία των διαφωνούντων, ενισχύοντας περαιτέρω την αρχική εντύπωση της κυριαρχίας της.

Αντίστοιχα, μελέτη του Γουίλιαμ Μπρέιντι και συνεργατών του, που δημοσιεύθηκε το 2023 στο Nature Human Behaviour, διαπίστωσε ότι οι χρήστες τείνουν να υπερεκτιμούν την αγανάκτηση που εκφράζουν άλλοι άνθρωποι στα κοινωνικά δίκτυα. Η υπερεκτίμηση αυτή μπορεί να δημιουργεί διογκωμένη αντίληψη για την εχθρότητα ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτικές ομάδες.

Η διαδικτυακή ένταση μπορεί επομένως να παρουσιάζει μια κοινωνία περισσότερο διχασμένη από όσο πραγματικά είναι. Η συστηματική αναπαραγωγή συγκρουσιακού περιεχομένου ενδέχεται να επιτείνει αυτή την παραμόρφωση, ιδίως όταν αξιοποιεί ήδη υπάρχουσες πολιτικές αντιθέσεις.

Προς ποια κατεύθυνση κινείται η ρωσική προπαγάνδα

Η ιστορία των ρωσικών επιχειρήσεων επιρροής αποκαλύπτει συγκεκριμένες πολιτικές επιδιώξεις, οι οποίες συνδέονται πρωτίστως με τα γεωπολιτικά συμφέροντα της Μόσχας.

Η διακομματική Επιτροπή Πληροφοριών της αμερικανικής Γερουσίας κατέληξε το 2019 ότι η ρωσική Internet Research Agency επιχείρησε να ενισχύσει τον Ντόναλντ Τραμπ και να υπονομεύσει τη Χίλαρι Κλίντον κατά τις προεδρικές εκλογές του 2016. Η δραστηριότητά της αξιοποιούσε προϋπάρχουσες κοινωνικές αντιθέσεις, προωθώντας συγκρουσιακά μηνύματα και ενθαρρύνοντας τη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς.

Το 2024, το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης αποκάλυψε την επιχείρηση Doppelganger, η οποία, σύμφωνα με τις αμερικανικές αρχές, χρησιμοποιούσε πλαστούς ειδησεογραφικούς ιστότοπους και συντονισμένα δίκτυα για να επηρεάσει την κοινή γνώμη και να περιορίσει τη δυτική υποστήριξη προς την Ουκρανία.

Στην Ευρώπη, αντίστοιχες επιχειρήσεις έχουν προωθήσει μηνύματα κατά των κυρώσεων στη Ρωσία, της στρατιωτικής ενίσχυσης της Ουκρανίας και της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Οι αφηγήσεις αυτές συναντούν συχνά τις θέσεις εθνικιστικών και ευρωσκεπτικιστικών κινημάτων, χωρίς να περιορίζονται σε αυτά. Αντινατοϊκές τοποθετήσεις της ριζοσπαστικής Αριστεράς μπορούν επίσης να προσφέρουν πρόσφορο έδαφος για την αναπαραγωγή μηνυμάτων που εξυπηρετούν τη ρωσική εξωτερική πολιτική.

Η διάκριση είναι ουσιαστική. Οι πολιτικές αυτές θέσεις διαθέτουν δική τους κοινωνική και ιδεολογική βάση. Η ενίσχυσή τους από εξωτερικούς μηχανισμούς δεν αποδεικνύει ότι δημιουργήθηκαν από αυτούς, ούτε συνεπάγεται συνεργασία των κομμάτων που τις εκφράζουν με τη Μόσχα.

Άλλωστε, η προπαγάνδα μπορεί να αποδεικνύεται αποτελεσματικότερη όταν αξιοποιεί ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις. Η επανάληψη ενός μηνύματος ενδέχεται να αυξάνει την αντιλαμβανόμενη αξιοπιστία του, ενώ η πολιτική ταύτιση διευκολύνει την αποδοχή πληροφοριών που συμφωνούν με προϋπάρχουσες αντιλήψεις.

Ωστόσο, η μαζική διάδοση δεν συνεπάγεται κατ ανάγκη αντίστοιχη μεταβολή της εκλογικής συμπεριφοράς. Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2023 διαπίστωσε ότι η έκθεση σε ρωσικά μηνύματα κατά τις αμερικανικές εκλογές του 2016 συγκεντρωνόταν κυρίως σε ήδη έντονα ταυτισμένους Ρεπουμπλικανούς, χωρίς να εντοπιστεί ουσιαστική σχέση με μεταβολές της ψήφου.

Η δυνατότητα επηρεασμού της δημόσιας ημερήσιας διάταξης, της έντασης της πολιτικής αντιπαράθεσης και της αντίληψης για την κοινωνική απήχηση συγκεκριμένων θέσεων αποτελεί ένα διαφορετικό πεδίο, στο οποίο η επίδραση της οργανωμένης προπαγάνδας χρειάζεται αυτοτελή αξιολόγηση.

Η επόμενη ημέρα και η δοκιμασία της δημοκρατίας

Οι ουκρανικές επιθέσεις προσφέρουν μια ασυνήθιστη ευκαιρία να εξεταστεί η εξάρτηση της διαδικτυακής δραστηριότητας από συγκεκριμένες ψηφιακές υποδομές. Η σύγκριση αναγνωρισμένων δικτύων προπαγάνδας πριν και μετά τα πλήγματα θα μπορούσε να αποκαλύψει μεταβολές στη συχνότητα δημοσιεύσεων, στην αναπαραγωγή πολιτικών αφηγήσεων και στη δυνατότητα συντονισμένης διάδοσής τους.

Η διάρκεια των διακοπών και η ενδεχόμενη αποκατάσταση της δραστηριότητας θα μπορούσαν να προσφέρουν πρόσθετες ενδείξεις, χωρίς να υποκαθιστούν την ανάγκη τεχνικής τεκμηρίωσης. Οι λίγες ημέρες που έχουν μεσολαβήσει δεν επαρκούν για να αποτιμηθεί η πραγματική έκταση των επιπτώσεων, ιδιαίτερα εάν υπάρχουν δευτερογενείς μηχανισμοί που επηρεάζονται με χρονική καθυστέρηση.

Η αντιμετώπιση της οργανωμένης διαδικτυακής προπαγάνδας απαιτεί συνδυασμό τεχνολογικών, θεσμικών και εκπαιδευτικών παρεμβάσεων. Καθοριστική είναι η αναγνώριση και εξάρθρωση δικτύων συντονισμένης μη αυθεντικής δραστηριότητας, η διαφάνεια ως προς την προέλευση πολιτικών μηνυμάτων και η πρόσβαση ανεξάρτητων ερευνητών στα δεδομένα των ψηφιακών πλατφορμών. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες προβλέπει υποχρεώσεις αξιολόγησης και περιορισμού συστημικών κινδύνων για τις πολύ μεγάλες πλατφόρμες, καθώς και δυνατότητες πρόσβασης διαπιστευμένων ερευνητών σε δεδομένα τους.

Παράλληλα, ο ανεξάρτητος έλεγχος πληροφοριών, η συνεργασία των ευρωπαϊκών αρχών και η εκπαίδευση των πολιτών στην αναγνώριση παραπλανητικών τεχνικών μπορούν να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα της δημόσιας συζήτησης. Ιδιαίτερη σημασία έχει η έγκαιρη ενημέρωση για τις μεθόδους χειραγώγησης, πριν οι σχετικές αφηγήσεις αποκτήσουν μεγάλη διάδοση. Οι παρεμβάσεις αυτές οφείλουν να στρέφονται κατά της οργανωμένης εξαπάτησης και της αδιαφανούς χειραγώγησης, διασφαλίζοντας την ελευθερία της έκφρασης και τον πολιτικό πλουραλισμό.

Η πραγματική πρόκληση για τη δημοκρατία

Πέρα από τη συγκεκριμένη υπόθεση, αναδεικνύεται μια σοβαρή πρόκληση για τη λειτουργία των δημοκρατικών κοινωνιών. Τα πολιτικά κόμματα παρακολουθούν τη διαδικτυακή δραστηριότητα για να εκτιμήσουν τις κοινωνικές τάσεις, οι δημοσιογράφοι αναζητούν θέματα που προκαλούν ενδιαφέρον και οι πολίτες σχηματίζουν εντυπώσεις για τις απόψεις των συμπολιτών τους. Εάν οι σχετικές ενδείξεις έχουν αλλοιωθεί από οργανωμένους μηχανισμούς, επηρεάζεται η αξιοπιστία της εικόνας πάνω στην οποία βασίζονται αυτές οι εκτιμήσεις.

Η πραγματική σημασία των πληγμάτων στη Yandex θα φανεί όταν καταστεί δυνατό να διαπιστωθεί εάν και σε ποιον βαθμό επηρεάστηκε η οργανωμένη διαδικτυακή προπαγάνδα. Εάν επιβεβαιωθεί μια τέτοια σύνδεση, θα πρόκειται για σημαντικό τεκμήριο της εξάρτησης των διεθνών επιχειρήσεων επιρροής από συγκεκριμένες ψηφιακές υποδομές.

Το ευρύτερο διακύβευμα αφορά την ίδια τη δημοκρατική αντιπροσώπευση. Όσο δυσκολότερο γίνεται να διακρίνουμε την πραγματική κοινωνική υποστήριξη από την τεχνητά διογκωμένη διαδικτυακή προβολή, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος οι πολιτικές αποφάσεις και η δημόσια συζήτηση να επηρεάζονται από μια παραμορφωμένη εικόνα της κοινής γνώμης.