Η δημοσκόπηση της Palmos Analysis και οι (α)συνέχειες στην κοινωνιολογία της ψήφου

Η νέα πανελλαδική έρευνα της Palmos Analysis για το TheOpinion αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν διαβαστεί μαζί με τα δύο προηγούμενα κύματα του Μαρτίου και του Ιουνίου. Σε διάστημα έξι μηνών εμφανίστηκαν νέοι πολιτικοί σχηματισμοί, άλλαξαν οι συσχετισμοί στο εσωτερικό της αντιπολίτευσης και η Νέα Δημοκρατία πέρασε από την κάμψη των αρχών του καλοκαιριού σε μια αισθητή, αν και όχι πλήρη, επαναφορά μετά τη ΔΕΘ. Πίσω όμως από την παράθεση των συνολικών ποσοστών βρίσκεται μια περισσότερο ενδιαφέρουσα κινητικότητα, που αφορά την ηλικία των ψηφοφόρων και τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται η κομματική επιρροή στον άξονα Αριστεράς – Δεξιάς.

Στην εκτίμηση εκλογικής επιρροής, η μεγάλη εικόνα δείχνει πως η ΝΔ επανακτά το μεγαλύτερο μέρος των απωλειών που είχε καταγράψει τον Ιούνιο, χωρίς ακόμη να επιστρέφει στα επίπεδα του Μαρτίου. Ανάλογη, αν και διαφορετικής έκτασης, είναι η κίνηση του ΠΑΣΟΚ, ενώ το ΚΚΕ παρουσιάζει σαφώς μικρότερες διακυμάνσεις. Η μεγαλύτερη μεταβολή εντοπίζεται στο υπόλοιπο πεδίο της αντιπολίτευσης, όπου η δημιουργία της ΕΛ.Α.Σ. του Αλέξη Τσίπρα συνοδεύεται σε μεγάλο βαθμό από σημαντική υποχώρηση της Πλεύσης Ελευθερίας και της «Ελπίδας για τη Δημοκρατία» και την εξαΰλωση του ΣΥΡΙΖΑ.

Η εικόνα προσιδιάζει περισσότερο σε μια ανακατανομή της αντιπολιτευτικής επιρροής παρά σε μια ενιαία μετατόπιση του εκλογικού σώματος προς συγκεκριμένη κατεύθυνση. Νέοι πολιτικοί σχηματισμοί διεκδικούν ψηφοφόρους που ήδη παρουσίαζαν χαμηλότερη κομματική ταύτιση, ενώ τα περισσότερο εδραιωμένα κόμματα εμφανίζουν διαφορετικό βαθμό αντοχής ανάλογα με την ηλικία και την ιδεολογική τοποθέτηση των πολιτών.

Η ηλικία χωρίζει δύο διαφορετικές πολιτικές πραγματικότητες

Η ισχυρότερη κοινωνική τομή που αναδεικνύεται από την έρευνα αφορά γι ακόμα μια φορά την ηλικία. Ήδη από τον Μάρτιο ήταν εμφανές ότι η επιρροή της ΝΔ αυξανόταν όσο μεγάλωνε η ηλικία των ερωτώμενων. Στις μικρότερες ηλικίες η παρουσία της ήταν σαφώς χαμηλότερη από τη συνολική εκλογική της επίδοση, ενώ στους μεγαλύτερους ψηφοφόρους αποτελούσε με μεγάλη διαφορά την κυρίαρχη επιλογή.

Η ίδια βασική σχέση παραμένει και τον Σεπτέμβριο. Η ΝΔ εμφανίζει μια μικρή βελτίωση μεταξύ των νεότερων ψηφοφόρων σε σύγκριση με την εικόνα της άνοιξης, εξακολουθεί όμως να απέχει σημαντικά από τις επιδόσεις που καταγράφει στις μεγαλύτερες ηλικίες. Στους πολίτες άνω των 75 ετών προσεγγίζει μάλιστα το 50%, ενώ στους 17 έως 34 ετών βρίσκεται αισθητά χαμηλότερα.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο βρίσκεται στην άλλη πλευρά αυτής της ηλικιακής διαίρεσης. Τον Μάρτιο η Πλεύση Ελευθερίας είχε καταφέρει να αποκτήσει ιδιαίτερα ισχυρή παρουσία στους νέους. Έξι μήνες αργότερα, η ΕΛ.Α.Σ. καταγράφεται ως η πρώτη επιλογή στην ηλικιακή ομάδα 17 έως 34 ετών, ενώ η Πλεύση έχει χάσει μεγάλο μέρος της προηγούμενης δυναμικής της. Αυτό δεν επιτρέπει να θεωρηθεί ότι οι ίδιοι ψηφοφόροι μετακινήθηκαν ευθέως από το ένα κόμμα στο άλλο. Δείχνει όμως ότι η νεανική ψήφος παραμένει περισσότερο ανοιχτή σε μετακινήσεις και ότι το κόμμα που εκφράζει ισχυρότερα τη δυσαρέσκεια ή την αναζήτηση εναλλακτικής εκπροσώπησης μπορεί να αλλάξει μέσα σε σχετικά μικρό χρονικό διάστημα.

Το ΠΑΣΟΚ αντιμετωπίζει ένα διαφορετικό πρόβλημα. Παρά τη συνολική βελτίωσή του μετά την υποχώρηση του Ιουνίου, η παρουσία του στις μικρότερες ηλικίες παραμένει περίπου στα ίδια επίπεδα με εκείνα της άνοιξης. Η ανάκαμψή του δεν φαίνεται επομένως να προέρχεται από κάποια σημαντική διεύρυνση προς τη νέα γενιά, αλλά από άλλες ηλικιακές και κοινωνικές ομάδες.

Η ελληνική εικόνα και η ευρωπαϊκή τάση

Η ηλικία αποκτά αυξανόμενη πολιτική σημασία και σε αρκετές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αν και οι κομματικές κατευθύνσεις των νεότερων ψηφοφόρων διαφέρουν αισθητά από περίπτωση σε περίπτωση. Οι μεγαλύτερες ηλικίες εμφανίζουν συνήθως υψηλότερη εκλογική συμμετοχή και μεγαλύτερη σταθερότητα ως προς τις κομματικές τους επιλογές, ενώ οι νέοι παρουσιάζουν μεγαλύτερη κινητικότητα και συχνότερη στροφή προς νέα, μικρότερα ή περισσότερο ριζοσπαστικά κόμματα.

Η διεθνής εμπειρία δεν υποδεικνύει μια ενιαία ιδεολογική κατεύθυνση της νεότερης γενιάς. Σε ορισμένες χώρες ενισχύονται πράσινες ή φιλελεύθερες δυνάμεις, σε άλλες κόμματα της ριζοσπαστικής Δεξιάς ή σχηματισμοί που αμφισβητούν τα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας. Το κοινό στοιχείο βρίσκεται περισσότερο στη χαλάρωση των παλαιών κομματικών δεσμών και στην αυξημένη κινητικότητα. Υπό αυτή την έννοια, η ελληνική εικόνα εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση, με τις δική της όμως πολιτική και κοινωνική ιδιαιτερότητα.

Η Κεντροδεξιά μένει σταθερή, η Δεξιά κινείται περισσότερο

Η δεύτερη πλευρά της έρευνας αφορά την εκλογική ανάλυση της ιδεολογικής αυτοτοποθέτησης. Εδώ η εικόνα είναι αρκετά διαφορετική από εκείνη που δημιουργεί η απλή σύγκριση των συνολικών ποσοστών. Ορισμένες σχέσεις κόμματος και ιδεολογικού χώρου εμφανίζονται ιδιαίτερα ανθεκτικές, ενώ άλλες παρουσιάζουν αξιοσημείωτες μεταβολές μέσα στο εξάμηνο.

Για τη ΝΔ, η Κεντροδεξιά παραμένει ο πιο συμπαγής πολιτικός της χώρος. Και στα τρία κύματα της έρευνας περίπου δύο στους τρεις πολίτες που τοποθετούν τον εαυτό τους εκεί επιλέγουν το κυβερνών κόμμα. Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη σταθερότητα, παρά τις αλλαγές του γενικότερου πολιτικού κλίματος.

Περισσότερη κινητικότητα εμφανίζεται στη Δεξιά. Η ΝΔ έχασε σημαντικό έδαφος σε αυτό το τμήμα του εκλογικού σώματος τον Ιούνιο και ανακτά ένα μεγάλο μέρος του τον Σεπτέμβριο, χωρίς να έχει επιστρέψει πλήρως στην εικόνα του Μαρτίου. Η εξέλιξη συμβαδίζει με την αντίστοιχη πορεία της συνολικής της επίδοσης και αποτελεί ένδειξη ότι μέρος της καλοκαιρινής υποχώρησης προήλθε από ένα ακροατήριο που βρίσκεται στα δεξιά του βασικού κεντροδεξιού της πυρήνα.

Στο Κέντρο, αντίθετα, δεν καταγράφεται ανάλογη επαναφορά. Η ΝΔ παραμένει πρώτη, αλλά η επιρροή της έχει υποχωρήσει οριακά σε σχέση με την άνοιξη. Έτσι, η βελτίωση της συνολικής εικόνας της μεταξύ Ιουνίου και Σεπτεμβρίου φαίνεται να συνδέεται περισσότερο με την ανάκτηση ψηφοφόρων προς τα δεξιά της παρά με νέα επέκταση προς τον κεντρώο χώρο, παρά το ελαφρό της προβάδισμα.

Η μεγάλη αναδιάταξη στην Αριστερά και την Κεντροαριστερά

Πολύ εντονότερες είναι οι αλλαγές στην άλλη πλευρά του ιδεολογικού φάσματος. Τον Μάρτιο, πριν από την εμφάνιση της ΕΛ.Α.Σ., η αριστερή ψήφος κατανέμονταν κυρίως μεταξύ ΚΚΕ, ΣΥΡΙΖΑ, Πλεύσης Ελευθερίας και ΜέΡΑ25, ενώ στην Κεντροαριστερά το ΠΑΣΟΚ είχε την ισχυρότερη παρουσία, με την Πλεύση και τον ΣΥΡΙΖΑ να ακολουθούν.

Η εμφάνιση της ΕΛ.Α.Σ. άλλαξε γρήγορα αυτή την ισορροπία. Ήδη από τον Ιούνιο απέκτησε ισχυρή παρουσία τόσο στην Αριστερά όσο και στην Κεντροαριστερά, ενώ τον Σεπτέμβριο το μεγαλύτερο βάρος της μετατοπίζεται ακόμη περισσότερο προς τον κεντροαριστερό χώρο. Η παρουσία της στην Κεντροδεξιά και τη Δεξιά παραμένει περιορισμένη, στοιχείο που δείχνει ότι η μέχρι τώρα διεύρυνσή της πραγματοποιείται κυρίως μέσα στο αριστερό και κεντροαριστερό τμήμα του εκλογικού σώματος, χωρίς όμως ιδιαίτερα ερείσματα στο Κέντρο, κάτι που δείχνει και τα εκλογικά όρια του εγχειρήματος Τσίπρα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αντοχή του ΚΚΕ στην Αριστερά. Παρά την εμφάνιση ενός νέου ισχυρού ανταγωνιστή, διατηρεί σχεδόν αμετάβλητη τη θέση του μεταξύ όσων αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί. Η μεγαλύτερη αναδιάταξη φαίνεται να αφορά τα ακροατήρια του ΣΥΡΙΖΑ και της Πλεύσης, τα οποία παρουσιάζουν πολύ μεγαλύτερη κινητικότητα.

Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η εμφάνιση νέων κομμάτων δεν μεταβάλλει αναγκαστικά την ιδεολογική αυτοτοποθέτηση των ψηφοφόρων. Μπορεί αντίθετα να αλλάζει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται κομματικά ένας ήδη υπάρχων πολιτικός χώρος. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην Κεντροαριστερά, όπου η ΕΛ.Α.Σ. υποκαθιστά την παρουσία του ΣΥΡΙΖΑ χωρίς να προκύπτει από τα στοιχεία αντίστοιχη μετακίνησή της προς το Κέντρο.

Το ΠΑΣΟΚ και ο ανοιχτός ανταγωνισμός του Κέντρου

Το ΠΑΣΟΚ παρουσιάζει ίσως την πιο ενδιαφέρουσα αντίθεση ανάμεσα στη συνολική του πορεία και στη σύνθεση της πολιτικής του βάσης. Παρότι το ποσοστό του μεταβάλλεται αισθητά μεταξύ Μαρτίου, Ιουνίου και Σεπτεμβρίου, η επιρροή του στην Κεντροαριστερά παραμένει σχεδόν αμετάβλητη. Ο βασικός ιδεολογικός του πυρήνας δείχνει επομένως μεγαλύτερη σταθερότητα από τη συνολική εκλογική του επίδοση.

Η πιο ουσιαστική βελτίωση του Σεπτεμβρίου εμφανίζεται στο Κέντρο, όπου το ΠΑΣΟΚ ανακτά έδαφος μετά την υποχώρηση του Ιουνίου. Αυτό εξηγεί σε έναν βαθμό και τη γενικότερη επαναφορά του, χωρίς να συνοδεύεται από ανάλογη αύξηση της επιρροής του στους νεότερους ψηφοφόρους ή στην καθαρά αριστερή ζώνη, και δείχνει ένα rebound ιδιαίτερα στη σχέση του με την ΕΛ.Α.Σ.

Το Κέντρο εξελίσσεται έτσι στον πιο ανοιχτό χώρο κομματικού ανταγωνισμού. Η ΝΔ εξακολουθεί να προηγείται, αλλά η απόσταση από το ΠΑΣΟΚ έχει περιοριστεί, ενώ η ΕΛ.Α.Σ. και μικρότεροι σχηματισμοί διαθέτουν περιορισμένη απήχηση. Σε αντίθεση με την Κεντροδεξιά, όπου η σχέση με τη ΝΔ παραμένει ιδιαίτερα συμπαγής, το κεντρώο ακροατήριο είναι περισσότερο κατακερματισμένο και λιγότερο σταθερό στις επιλογές του, με το κυβερνόν κόμμα ωστόσο να διατηρεί το προβάδισμά του.

Μια πιο σύνθετη εικόνα πίσω από τα συνολικά ποσοστά

Τα ζητήματα που καθορίζουν την ψήφο βοηθούν να ερμηνευθεί αυτή η κινητικότητα. Η ακρίβεια και η αγοραστική δύναμη παραμένουν με μεγάλη διαφορά στην κορυφή των ανησυχιών, ενώ πολύ υψηλά βρίσκεται και το ζήτημα της διαφάνειας. Τα εθνικά θέματα, το μεταναστευτικό και το πρόσωπο του υποψήφιου πρωθυπουργού ακολουθούν σε σαφώς χαμηλότερη θέση.

Παράλληλα, σημαντικό μέρος των πολιτών δεν θεωρεί κανένα από τα υπάρχοντα κόμματα επαρκώς πειστικό για την αντιμετώπιση κρίσιμων προβλημάτων, όπως η ακρίβεια, η ανάπτυξη ή η διακυβέρνηση με διαφάνεια. Αυτή η απόσταση από το κομματικό σύστημα εξηγεί γιατί οι μετακινήσεις παραμένουν δυνατές ακόμη και σε μια περίοδο κατά την οποία η ΝΔ διατηρεί καθαρό προβάδισμα.

Η σύγκριση των τριών κυμάτων της Palmos δείχνει τελικά ένα πολιτικό σύστημα με διαφορετικούς βαθμούς σταθερότητας στο εσωτερικό του. Η ΝΔ επανακτά σημαντικό μέρος των απωλειών του Ιουνίου, στηριζόμενη σε έναν πολύ σταθερό κεντροδεξιό πυρήνα και στη μεγάλη υπεροχή στις μεγαλύτερες ηλικίες. Στη Δεξιά υπάρχει περισσότερη κινητικότητα, ενώ στο Κέντρο ο κατακερματισμός παραμένει.

Στην άλλη πλευρά, η εμφάνιση της ΕΛ.Α.Σ. έχει μεταβάλει αισθητά τις ισορροπίες στην Αριστερά και κυρίως στην Κεντροαριστερά, την ώρα που το ΠΑΣΟΚ διατηρεί τον βασικό ιδεολογικό του πυρήνα αλλά αναζητεί μεγαλύτερη διείσδυση στους νέους και στα περισσότερο κινητικά ακροατήρια. Η νεότερη γενιά παραμένει το λιγότερο σταθερό τμήμα του εκλογικού σώματος, με τις προτιμήσεις της να μεταβάλλονται ταχύτερα και να κατανέμονται σε περισσότερες επιλογές.