Η αλήθεια πίσω από τα αγροτικά μπλόκα

Πώς το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ αποκαλύπτει χρόνια παθογένεια και φέρνει την πολιτεία μπροστά σε δύσκολες αποφάσεις.

Η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ, που αναδείχθηκε μέσα από τις μαζικές αστοχίες και απάτες στις δηλώσεις επιδοτήσεων, δεν είναι ένα συνηθισμένο γραφειοκρατικό πρόβλημα. Είναι ένα από τα πιο σοβαρά δομικά πλήγματα που έχει δεχθεί η αξιοπιστία της αγροτικής πολιτικής την τελευταία δεκαετία, καθώς αποκαλύπτει πως ένα σύστημα που υποτίθεται ότι θα προστάτευε τον παραγωγό είχε μετατραπεί σε πρόσφορο έδαφος για στρεβλώσεις, παρατυπίες και τελικά για μια τεράστια δημοσιονομική τρύπα. Σήμερα, περίπου 2.000 φάκελοι βρίσκονται στον δρόμο προς τη Δικαιοσύνη, ενώ οι περιπτώσεις με οικονομικές εκκρεμότητες και ανακτήσεις ενδέχεται να φτάσουν πολλές χιλιάδες ακόμη. Οι 11.000 φάκελοι με προβληματικά ΚΑΕΚ και άλλοι 13.000 με ζήτημα στο Μέτρο 23 είναι μόνο η κορυφή ενός παγόβουνου που αποκαλύφθηκε ξαφνικά μαζί με το σκάνδαλο.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κυβέρνηση επέδειξε μια αρχική αμηχανία. Για αρκετές ημέρες επικράτησε μια διαχειριστική λογική η οποία εστίαζε κυρίως στην εξασφάλιση επιπλέον χρημάτων, προκειμένου να αποφευχθεί μια κατάρρευση των πληρωμών. Αυτή η προσέγγιση, όσο αναγκαία και αν θεωρούνταν ουσιαστικά, δεν απαντούσε στο πιο δύσκολο ερώτημα: πώς θα αντιμετωπιστεί το χάος των λάθος και προβληματικών δηλώσεων που άφησαν χιλιάδες παραγωγούς εκτός πληρωμών. Η κυβέρνηση άργησε να παρουσιάσει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο διαχείρισης της κρίσης και να θέσει καθαρά όρους και προϋποθέσεις για τη συνέχιση των ενισχύσεων. Παρά ταύτα, η ανάληψη πολιτικής ευθύνης από τον πρωθυπουργό και η ανακοίνωση ενός σχεδίου κάθαρσης και εξυγίανσης αποτελούν ένα ξεκάθαρο μήνυμα ότι το πρόβλημα πλέον αντιμετωπίζεται στη ρίζα του.

Όμως για να υπάρξει πραγματική κάθαρση πρέπει πρώτα να ειπωθούν αλήθειες που συχνά αποφεύγονται. Ένα μεγάλο μέρος των λαθών δεν προέκυψε από αθώα παραδρομή. Το σύστημα είχε μετατραπεί σε ένα πλέγμα ανοχής όπου αρκετοί παραγωγοί και κτηνοτρόφοι υπέβαλαν δηλώσεις χωρίς επαρκή στοιχεία, με ανακριβή ΚΑΕΚ ή με υπερβολικά δηλωμένα βοσκοτόπια. Η πρακτική αυτή, που είχε γίνει σχεδόν “κανονικότητα”, οδήγησε σε μια τεράστια συσσώρευση φακέλων που σήμερα δεν μπορούν να πληρωθούν χωρίς προηγούμενους ελέγχους. Δεν εξυπηρετεί κανέναν να προσποιούμαστε πως όλοι οι δικαιούχοι ήταν τυπικοί. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και πιο δυσάρεστη. Πολλοί από όσους σήμερα φωνάζουν για αδικία στα μπλόκα ανήκουν σε εκείνες ακριβώς τις κατηγορίες που εμφάνισαν τα μεγαλύτερα προβλήματα στις δηλώσεις τους.

Τα μπλόκα και οι αγροτικές κινητοποιήσεις που κλιμακώνονται τις τελευταίες ημέρες δεν κινούνται σε ενιαία βάση. Υπάρχουν πράγματι παραγωγοί που βρίσκονται σε πίεση λόγω του υψηλού κόστους παραγωγής ή της αβεβαιότητας των διεθνών τιμών. Δίπλα τους όμως διαμαρτύρονται και εκείνοι που περιμένουν να παρακαμφθούν οι έλεγχοι ώστε να πληρωθούν επιδοτήσεις για δηλώσεις που το ίδιο το σύστημα έχει κρίνει προβληματικές. Η πίεση αυτή επιτείνεται από δηλώσεις στελεχών της αντιπολίτευσης αλλά και από βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας οι οποίοι ζητούν να “παγώσουν” οι έλεγχοι με πρόσχημα την ανάγκη “να πάρει ο κόσμος τα χρήματά του”. Η πολιτική συζήτηση μετατοπίζεται έτσι από την ανάγκη εξυγίανσης προς μια λογική πρόσκαιρου κατευνασμού, τη στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ένωση απαιτεί αυστηρότητα και διαφάνεια.

Η κυβέρνηση καλείται να σταθεί απέναντι σε μια δύσκολη εξίσωση. Από τη μία, χρειάζεται να διατηρήσει την κοινωνική συνοχή και να αποτρέψει την περαιτέρω όξυνση των κινητοποιήσεων, που ήδη προκαλούν αναταραχή στον οδικό άξονα και επιβαρύνουν την οικονομική δραστηριότητα. Από την άλλη, δεν μπορεί να υποκύψει στον πειρασμό της εύκολης λύσης που θα την οδηγούσε να ανοίξει την κάνουλα των επιδοτήσεων χωρίς να έχει ξεκαθαρίσει ποιοι είναι πράγματι δικαιούχοι. Το δίλημμα είναι δύσκολο, αλλά η επιλογή πρέπει να είναι ξεκάθαρη. Η χώρα δεν μπορεί να διακινδυνεύσει νέες κυρώσεις ή νέες δημοσιονομικές επιβαρύνσεις επειδή ορισμένοι επιθυμούν να συνεχιστεί ένα καθεστώς αδιαφάνειας.

Η κρίση του ΟΠΕΚΕΠΕ είναι ταυτόχρονα απειλή και ευκαιρία. Απειλή γιατί αγγίζει το πιο ευαίσθητο κομμάτι του πρωτογενούς τομέα τη ρευστότητα των παραγωγών. Ευκαιρία όμως γιατί για πρώτη φορά δημιουργείται η δυνατότητα να μπει τάξη σε ένα σύστημα με χρόνια δομικά προβλήματα. Η κυβέρνηση έχει την υποχρέωση να προχωρήσει αποφασιστικά, διορθώνοντας τα λάθη της καθυστερημένης αντίδρασης και προσφέροντας σαφείς λύσεις στους τυπικούς παραγωγούς που αδικούνται από το γενικευμένο χάος.

Το πραγματικό στοίχημα είναι η μετατροπή αυτής της κρίσης σε τομή. Όχι απλώς με νέους ελέγχους, αλλά με έναν νέο τρόπο λειτουργίας όπου οι επιδοτήσεις δίνονται γρήγορα, δίκαια και αποκλειστικά σε όσους το δικαιούνται. Αυτό προϋποθέτει πολιτικό θάρρος, τεχνική επάρκεια και σύγκρουση με συμφέροντα που είχαν μάθει να λειτουργούν στη σκιά. Αν κάτι έγινε σαφές τις τελευταίες εβδομάδες, είναι ότι το σύστημα πρέπει επιτέλους να δουλέψει όπως αρμόζει σε μια ευρωπαϊκή χώρα και ότι κανένα μπλόκο δεν μπορεί να σταματήσει αυτή τη νομοτελειακή εξέλιξη.

Ο κίνδυνος της επιτυχίας των μεγάλων αριθμών, σε σχέση με τη κατάσταση των μικρών πραγμάτων