Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ: Πόσο μακριά από την ειρήνη είναι οι τρεις κρίσεις

Η 81η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ διεξάγεται σε μια συγκυρία κατά την οποία τρία μεγάλα διεθνή μέτωπα δοκιμάζουν τα όρια της διπλωματίας: η παρατεταμένη κρίση στη Μέση Ανατολή, η σύγκρουση ΗΠΑ και Ιράν και ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία. Οι πρώτες ομιλίες των ηγετών επιβεβαίωσαν ότι οι βασικές πολιτικές γραμμές παραμένουν σκληρές και, σε πολλές περιπτώσεις, αμετακίνητες. Ταυτόχρονα, όμως, πίσω από τη ρητορική των επίσημων παρεμβάσεων εμφανίζονται συγκεκριμένα πεδία όπου η αποκλιμάκωση μπορεί να γίνει αντικείμενο διαπραγμάτευσης.

Η εικόνα αυτή είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική για τη σημερινή λειτουργία του ΟΗΕ. Η Γενική Συνέλευση δεν παράγει από μόνη της συμφωνίες, όμως εξακολουθεί να προσφέρει τον χώρο όπου οι κυβερνήσεις διατυπώνουν τις κόκκινες γραμμές τους και, ταυτόχρονα, αναζητούν στο περιθώριο της συνόδου περιορισμένες δυνατότητες προσέγγισης.

Τραμπ και Πεζεσκιάν: πίεση και διαπραγμάτευση στο ίδιο μήνυμα

Η πιο άμεση αντιπαράθεση των πρώτων ημερών σημειώθηκε μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Ο Ντόναλντ Τραμπ αξιοποίησε την ομιλία του για να υπερασπιστεί τη στρατιωτική πίεση στο Ιράν, να ζητήσει περαιτέρω οικονομική απομόνωση της χώρας και να συνδέσει οποιαδήποτε αποκλιμάκωση με το πυρηνικό πρόγραμμα, τη δράση ένοπλων οργανώσεων που στηρίζονται από την Τεχεράνη και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στον Περσικό Κόλπο.

Η αμερικανική στάση είχε ταυτόχρονα δύο επίπεδα. Από τη μία πλευρά, ο Τραμπ διατήρησε ανοικτή την απειλή περαιτέρω στρατιωτικής κλιμάκωσης. Από την άλλη, υποστήριξε ότι θεωρεί δυνατή μια συμφωνία. Η διπλή αυτή γραμμή δείχνει ότι η Ουάσιγκτον επιδιώκει να διατηρήσει την πίεση ως διαπραγματευτικό εργαλείο χωρίς να κλείσει τον δρόμο προς μια πολιτική διευθέτηση.

Η απάντηση του Μασούντ Πεζεσκιάν κινήθηκε στην ίδια λογική από την αντίθετη πλευρά. Ο Ιρανός πρόεδρος απέρριψε τη στρατιωτική πίεση και κατηγόρησε τις ΗΠΑ για εκφοβισμό, όμως απέφυγε να απορρίψει συνολικά τη διπλωματική οδό. Αντιθέτως, υπογράμμισε ότι η διαφορά γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα δεν μπορεί να λυθεί στρατιωτικά και δήλωσε ότι η Τεχεράνη παραμένει ανοιχτή σε διάλογο, εφόσον αυτός δεν διεξάγεται υπό την απειλή χρήσης βίας.

Αυτή η σύμπτωση είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο. Οι δύο πλευρές χρησιμοποιούν σκληρή γλώσσα και διαφωνούν βαθιά για το ποιος ευθύνεται για την κρίση, όμως δεν απορρίπτουν την ιδέα μιας συμφωνίας. Οι έμμεσες επαφές που συνεχίζονται στο περιθώριο της Συνέλευσης επιβεβαιώνουν ότι υπάρχει ένας περιορισμένος δίαυλος επικοινωνίας.

Το πιθανότερο πεδίο πρώτης συνεννόησης δεν αφορά μια συνολική αμερικανοϊρανική συμφωνία. Πιο ρεαλιστικές εμφανίζονται επιμέρους ρυθμίσεις για τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, τον περιορισμό ορισμένων στρατιωτικών ενεργειών, τις κυρώσεις και την πρόσβαση σε παγωμένα ιρανικά κεφάλαια. Το πυρηνικό ζήτημα παραμένει το δυσκολότερο κομμάτι της εξίσωσης.

Γάζα: η διαφωνία αρχίζει από την αποτίμηση της κατάστασης

Στη Γάζα οι διαφορές είναι βαθύτερες, επειδή δεν υπάρχει ακόμη κοινή εκτίμηση ούτε για το πού ακριβώς βρίσκεται η κρίση.

Ο Τραμπ παρουσίασε το αμερικανικό σχέδιο για τη Γάζα ως βάση μιας νέας φάσης, δίνοντας έμφαση στην απελευθέρωση ομήρων, στη σταδιακή εφαρμογή ρυθμίσεων ασφαλείας και στον ρόλο του Board of Peace. Η εικόνα που περιέγραψε ήταν εκείνη μιας σύγκρουσης που βρίσκεται πλέον στη φάση της μετάβασης προς την ανοικοδόμηση.

Ο Εμανουέλ Μακρόν διατύπωσε πολύ διαφορετική εκτίμηση. Ο Γάλλος πρόεδρος υποστήριξε ότι η ανθρωπιστική πρόσβαση δεν έχει αποκατασταθεί στον βαθμό που θα επέτρεπε να μιλά κανείς για σταθεροποίηση και επανέφερε το ζήτημα της πολιτικής λύσης, συνδέοντάς το με την προοπτική δύο κρατών και την ασφάλεια τόσο των Ισραηλινών όσο και των Παλαιστινίων.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κινήθηκε σε ακόμη πιο επιθετική γραμμή έναντι του Ισραήλ. Ζήτησε μεγαλύτερη διεθνή πίεση, επέμεινε στην αναγνώριση παλαιστινιακού κράτους στα σύνορα του 1967 με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ και παρουσίασε την κατάσταση στη Γάζα ως απόδειξη της αδυναμίας του σημερινού διεθνούς συστήματος να επιβάλει αποτελεσματικά τις αποφάσεις του.

Η απόσταση μεταξύ αυτών των τοποθετήσεων δεν αφορά μόνο την τελική λύση. Αφορά και το παρόν. Όσο οι βασικοί διεθνείς παράγοντες διαφωνούν για το αν η κατάπαυση του πυρός λειτουργεί επαρκώς, για το επίπεδο της ανθρωπιστικής πρόσβασης και για το ποιος θα αναλάβει την ασφάλεια και τη διοίκηση της Γάζας, η πολιτική διευθέτηση παραμένει μακρινή.

Η ανοικοδόμηση αποτελεί το πιο συγκεκριμένο πεδίο όπου υπάρχει κινητικότητα. Υπάρχουν σχέδια χρηματοδότησης, προγράμματα αποκατάστασης υποδομών και διεθνείς προτάσεις για την επόμενη ημέρα. Όλα αυτά, όμως, προϋποθέτουν μια πολιτική συμφωνία για τη διακυβέρνηση, τον ρόλο της Χαμάς και την ισραηλινή στρατιωτική παρουσία.

Ουκρανία: από τη συνολική λύση σε περιορισμένες εκεχειρίες

Στο ουκρανικό η δημόσια συζήτηση παραμένει εξίσου σκληρή. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι χρησιμοποίησε την ομιλία του για να ζητήσει συνέχιση της οικονομικής πίεσης στη Ρωσία και περιορισμό των εσόδων που χρηματοδοτούν τη ρωσική πολεμική προσπάθεια. Το Κίεβο εξακολουθεί να θεωρεί ότι μια διαπραγμάτευση χωρίς επαρκή πίεση προς τη Μόσχα θα μπορούσε να παγιώσει τα τετελεσμένα της εισβολής.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο εμφανίστηκε δίπλα στη δημόσια αυτή στάση. Μετά τις επαφές του με τον Τραμπ στη Νέα Υόρκη, ο Ζελένσκι αναφέρθηκε σε πιθανά «βήματα αποκλιμάκωσης» που θα μπορούσαν να προηγηθούν μιας ευρύτερης διαπραγμάτευσης. Η διατύπωση αυτή δείχνει ότι το Κίεβο δεν απορρίπτει επιμέρους συμφωνίες, εφόσον δεν περιορίζουν την ικανότητά του να αμυνθεί.

Σε αυτή τη λογική εντάσσεται η πρόταση του Μακρόν για ένα διπλό μορατόριουμ. Το πρώτο σκέλος αφορά την παύση επιθέσεων σε ενεργειακές και άλλες κρίσιμες πολιτικές υποδομές. Το δεύτερο αφορά την αποκλιμάκωση στη Μαύρη Θάλασσα, με στόχο την ασφαλέστερη εμπορική ναυσιπλοΐα και τις εξαγωγές σιτηρών.

Πρόκειται για μια πρακτική προσέγγιση που παρακάμπτει προσωρινά τα πλέον δύσκολα ζητήματα του πολέμου, όπως το εδαφικό, οι εγγυήσεις ασφαλείας και η μελλοντική σχέση της Ουκρανίας με το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η λογική είναι ότι μια περιορισμένη συμφωνία μπορεί να εφαρμοστεί και να ελεγχθεί ευκολότερα από μια γενική κατάπαυση πυρός.

Παρόμοια έμφαση έδωσε και ο Ερντογάν. Υποστήριξε την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας, αλλά στάθηκε ιδιαίτερα στην ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας και των εμπορικών πλοίων. Η Τουρκία επιχειρεί έτσι να επαναφέρει ένα πεδίο στο οποίο είχε ήδη διαδραματίσει ρόλο κατά τη συμφωνία για τα σιτηρά.

Η στάση της Μόσχας παραμένει το κρίσιμο ερωτηματικό. Η Ρωσία απορρίπτει μέχρι στιγμής μια γενική προσωρινή κατάπαυση πυρός, θεωρώντας ότι θα επέτρεπε στην Ουκρανία να ανασυνταχθεί. Το αν θα μπορούσε να δεχθεί μια πολύ στενότερη συμφωνία για συγκεκριμένους στόχους ή για τη Μαύρη Θάλασσα είναι ένα από τα ελάχιστα σημεία όπου ενδέχεται να υπάρξει κίνηση.

Μέση Ανατολή πέρα από τη Γάζα

Η συριακή παρουσία στη Γενική Συνέλευση έδειξε ότι η ευρύτερη περιφερειακή εικόνα παραμένει εξαιρετικά ρευστή. Ο Άχμεντ αλ Σάρα επανέλαβε ότι τα Υψίπεδα του Γκολάν αποτελούν συριακό έδαφος και ζήτησε επιστροφή στις ρυθμίσεις της συμφωνίας απεμπλοκής του 1974. Παρά τη σκληρή αυτή θέση, η Δαμασκός δεν αποκλείει μια μελλοντική συμφωνία ασφαλείας με το Ισραήλ.

Το ενδιαφέρον εδώ βρίσκεται στη συνύπαρξη δύο διαφορετικών επιπέδων. Η δημόσια ομιλία καταγράφει τις πάγιες εθνικές θέσεις και τις κυριαρχικές αξιώσεις. Οι παρασκηνιακές επαφές αναζητούν πιο πρακτικές ρυθμίσεις που θα μπορούσαν να μειώσουν τον κίνδυνο νέας σύγκρουσης.

Το ίδιο συμβαίνει και στην ευρύτερη περιφερειακή ασφάλεια. Η ελευθερία ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, η ασφάλεια στην Ερυθρά Θάλασσα και οι σχέσεις Ιράν και αραβικών κρατών του Κόλπου αρχίζουν να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστά προβλήματα που ενδέχεται να απαιτήσουν διαφορετικούς μηχανισμούς συνεννόησης.

Οι ομιλίες και οι διάδρομοι του ΟΗΕ

Η μέχρι τώρα εικόνα δεν δείχνει ότι κάποια από τις μεγάλες κρίσεις πλησιάζει σε συνολική λύση. Στο Ιράν, οι βασικές διαφωνίες για το πυρηνικό πρόγραμμα και τις κυρώσεις παραμένουν. Στη Γάζα, δεν υπάρχει ακόμη κοινή πολιτική βάση για τη μελλοντική διοίκηση και την ασφάλεια. Στην Ουκρανία, οι αντιθέσεις για το έδαφος και τις εγγυήσεις ασφαλείας παραμένουν στον πυρήνα της σύγκρουσης.

Υπάρχουν όμως περιορισμένα πεδία στα οποία η διπλωματία μπορεί να παράξει αποτέλεσμα. Στο Ιράν, αυτά αφορούν πρωτίστως το Ορμούζ και επιμέρους οικονομικές ή στρατιωτικές ρυθμίσεις. Στην Ουκρανία, αφορούν την προστασία ενεργειακών υποδομών και τη Μαύρη Θάλασσα. Στη Γάζα, αφορούν την ανοικοδόμηση και τη δημιουργία ενός λειτουργικού πλαισίου για την επόμενη ημέρα.

Αυτό ίσως είναι και το βασικό χαρακτηριστικό της φετινής Γενικής Συνέλευσης. Οι μεγάλες ομιλίες δεν αποκαλύπτουν από μόνες τους κάποια θεαματική αλλαγή θέσεων. Καταγράφουν, όμως, με ακρίβεια τα όρια μέσα στα οποία μπορούν να κινηθούν οι κυβερνήσεις. Η πραγματική διπλωματία εξελίσσεται στους διαδρόμους, στις διμερείς επαφές και στις προτάσεις που επιχειρούν να περιορίσουν πρώτα την ένταση πριν επιχειρήσουν να λύσουν ολόκληρη τη σύγκρουση.

Σε αυτό το πλαίσιο, η επιτυχία του ΟΗΕ δύσκολα θα μετρηθεί από μια μεγάλη ειρηνευτική συμφωνία. Θα φανεί περισσότερο από το αν η εβδομάδα της Νέας Υόρκης καταφέρει να αφήσει πίσω της έναν λειτουργικό δίαυλο ΗΠΑ και Ιράν, μια περιορισμένη ρύθμιση για την Ουκρανία ή ένα πιο συγκεκριμένο πλαίσιο για τη Γάζα. Αν συμβεί κάτι από αυτά, θα πρόκειται για μικρή πρόοδο σε σχέση με το μέγεθος των κρίσεων, αλλά για ουσιαστική μεταβολή σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου ακόμη και η περιορισμένη συνεννόηση έχει γίνει δύσκολη.