Κακοποίηση παιδιών: Βλέμματα που κραυγάζουν για βοήθεια πίσω από κλειστά στόματα

Τις λίγες και υποστελεχωμένες δομές που λειτουργούν στην Ελλάδα για την έγκαιρη παρέμβαση σε δυσλειτουργικές οικογένειες ανέδειξε (μεταξύ άλλων) η περίπτωση της 12χρονης στον Κολωνό. Μια περίπτωση κακοποιημένου παιδιού, που έχασε για πάντα την παιδικότητά του, ανάμεσα στις τόσες που τόσο σοκαριστικά και επαναλαμβανόμενα, έρχονται ξανά και ξανά στη δημοσιότητα στη χώρα μας.

Τι πάει στραβά; Τι γίνεται με τις δομές πρόληψης; Τι θα γίνει με την 12χρονη και κάθε 12χρονη που φτάνει να διηγηθεί το τραύμα της; Ο Νίκος Ζηλίκης, ομότιμος καθηγητής ψυχιατρικής παιδιού και εφήβου στην Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ, πρώην πρόεδρος της Παιδοψυχιατρικής Εταιρείας Ελλάδας και για δέκα χρόνια επιστημονικά υπεύθυνος της Μονάδας Εφήβων ΑΧΕΠΑ που λειτουργούσε στη Θεσσαλονίκη, αλλά σταμάτησε να λειτουργεί(!) παρά τη βοήθεια που παρείχε σε εφήβους , μιλά στο TheOpinion για το “πριν” και το “μετά” ενός κακοποιημένου παιδιού, στην Ελλάδα του 2022.

Τα σημάδια και το “φίλτρο” του σχολείου

Πόσο δύσκολο είναι να “δει” κανείς ότι κάτι δεν πάει καλά με ένα παιδί; Κι αν ισχύουν τα στατιστικά, σύμφωνα με τα οποία ένα στα έξι παιδιά θα δεχθεί κάποιας μορφής σεξουαλική βία στη ζωή του και σε 9 στις 10 περιπτώσεις ο θύτης είναι ένας άνθρωπος που ανήκει σε στενό φιλικό ή συγγενικό περιβάλλον, μήπως πρέπει να ρίξουμε περισσότερο βάρος σε δομές πρόληψης;

“Δυστυχώς, πολλές φορές, σχεδόν πάντα όπως δείχνει η εμπειρία μας, σε κάθε υπόθεση κακοποιημένου παιδιού υπάρχει πάντα μια δυσλειτουργική οικογένεια. Στην περίπτωση της 12χρνης, μια οικογένεια με πολλά παιδιά πουαντιμετωπίζει προβλήματα, με έναν γονιό με εξάρτηση και μία μάνα που δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα, σημαίνει άμεσα δυσλειτουγικό περιβάλλον. Δεν είναι τυχαίο που η θεία της 12χρονης κατάλαβε ότι κάτι δεν πάει καλά, σε λίγες μόνο μέρες που την είχε κοντά της. Πώς μπορεί η μητέρα της να μην έχει καταλάβει κάτι;”, αναρωτιέται ο κ. Ζηλίκης, εκφράζοντας ίσως τις σκέψεις των περισσότερων από μας μόλις αποκαλύφθηκε η υπόθεση.

Οι εκπαιδευτικοί στο σχολείο δεν μπορούσαν να καταλάβουν κάτι; “Το σχολείο είναι ένα καλό φίλτρο, όπως μερικές φορές και ο κοινωνικός περίγυρος. Υπάρχουν σημάδια σε ένα παιδί που δείχνουν παραμέληση ή κακοποίηση. Όταν το παιδί αρχίζει και πηγαίνει νευρικό ή χωρίς όρεξη, ατημέλητο, αφρόντιστο, αδιάβαστο, όταν αδιαφορεί.Πολλές φορές, το βλέμμα, η συμπεριφορά, η επιθετικότητα λένε περισσότερα από τα στόματα, που παραμένουν κλειστά. Οι εκπαιδευτικοί πρέπει να μιλάνε με τα παιδιά και να απευθύνονται στις αρχές, εφόσον υποψιάζονται κάτι, χωρίς να φοβούνται αν θα μπλέξουν κλπ. Υπάρχουν περιπτώσεις κακοποίησης παιδιού, στις οποίες οι εκπαιδευτικοί είχαν σωτήριο ρόλο, υπάρχουν όμως και άλλες που έκαναν τα στραβά μάτια. Στο παρελθόν σε σχολείο που το παιδί κατήγγειλε σεξουαλική παρενόχληση από καθηγητή, ο διευθυντής της μονάδας κοιτούσε πώς το θέμα θα λυθεί ενδοσχολικά”, τονίζει ο κ. Ζηλίκης.

 

Δημόσιες δομές μόνο για γνωμάτευση!

Υπάρχουν ψυχιατρικές δομές για παιδιά στο δημόσιο που θα μπορούσαν να δρουν υποστηρικτικά; Ο ίδιος ο κ. Ζηλίκης ήταν επιστημονικά υπεύθυνος της Μονάδας Εφήβων που λειτουργούσε υπό τη σκέπη του ΑΧΕΠΑ, για δέκα χρόνια και που διέθετε μάλιστα και δομή για διαμονή κακοποιημένων εφήβων, στην οποία έφταναν παιδιά κατόπιν εισαγγελικής εντολής. Η δομή αυτή έκλεισε πριν δύο χρόνια, μέσα στην πανδημία, καθώς έληξε το ευρωπαϊκό πρόγραμμα στο πλαίσιο της οποίας λειτουργούσε, χωρίς όμως κανείς να μπει στον κόπο να διερευνήσει πώς θα μπορούσε να συνεχιστεί η λειτουργία της…

“Μπορεί κανείς να απευθυνθεί σε δομές στο δημόσιο όπως στα εξωτερικά ιατρεία στα νοσοκομεία όπου υπάρχουν παιδοψυχιατρικές κλινικές, για παράδειγμα στο Παπανικολάου ή στο Ιπποκράτειο, όπου δυστυχώς δεν γίνεται θεραπεία. Συχνά είναι υποστελεχωμένες, με αποτέλεσμα οι γιατροί να προχωρούν σε γνωμάτευση και να στέλνουν για θεραπείες το παιδί στον ιδιωτικό τομέα, οι οποίες καλύπτονται από ασφαλιστικά ταμεία. Μπορεί επίσης κάποιος να απευθυνθεί και στα λεγόμενα Κέντρα Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων, που όμως είναι λίγα και δεν καλύπτουν πολλές περιοχές”, περιγράφει ο κ. Ζηλίκης.

Τα “σπίτια του παιδιού” που δεν υπάρχουν

Τι γίνεται, όμως, ακόμη κι όταν αποκαλυφθεί μια υπόθεση κακοποίησης παιδιού και χρειαστεί να διηγηθεί την ιστορία του, να πει τι ακριβώς έγινε, λεπτομέρειες που όλοι θα ήθελαν να ξεχάσουν, καταστάσεις που ξεπερνούν τα όρια και την κοινή λογική;

“Καταρχήν μόνο στις Διευθύνσεις Ανηλίκων υπάρχουν στελέχη εξειδικευμένα για το πώς πρέπει να προσεγγίσεις παιδί που έχει υποστεί κακοποίηση. Στις περισσότερες πόλεις της Ελλάδας, τις περιπτώσεις χειρίζονται τα αστυνομικά τμήματα, που δεν διαθέτουν τέτοιο προσωπικό, ακόμη κι αν υπάρχει κάθε πρόθεση. Αλλά ακόμη κι όταν μια υπόθεση αποκαλυφθεί, το παιδί θα χρειαστεί να πει ξανά και ξανά την ιστορία του στο πλαίσο της δικανικής εξέτασης, που καταλήγει να ζει και να ξαναζεί το τραύμα του”, εξηγεί ο κ. Ζηλίκης.

“Αυτό που έχει σημασία”, λέει ο ίδιος, “είναι να προσεγγίσεις το παιδί με τρόπο ώστε να καταλάβει ότι αυτά που θα πει, αυτά που θα σου εκμυστηρευτεί θα τα ακούσεις και θα τα ακούσεις για το καλό του, για να γίνει κάτι που θα έχει αποτέλεσμα, που θα βοηθήσει ώστε να απεγκλωβιστεί από όλη αυτή την ιστορία. Αλλά, αυτό δεν μπορεί να γίνεται ξανά και ξανά στο πλαίσιο της ανακριτικής διαδικασίας. Πολύωρες καταθέσεις, πρόσωπα συχνά διαφορετικά, για διάφορες υπηρεσίες. Προανάκριση, ιατροδικαστική εξέταση, πραγματογνωμοσύνες κλπ κλπ Το παιδί ζει και ξαναζεί το τραύμα του, καταλήγουμε σε αυτό που λέμε πολυτραυματισμό. Σταδιακά, λοιπόν, θα σταματήσει να μιλάει. Θα σιωπήσει. Ας πάρουμε την περίπτωση της 12χρονης. Το κορίτσι είπε ό,τι είπε, θα ξαναπεί, θα χρειαστεί ξανά και ξανά να πάει να αναγνωρίσει πιθανούς θύτες και η υπόθεση θα τραβήξει επί μακρόν”.

“Αυτό που πάει στραβά είναι η τραγική αδιαφορία απότο δημόσιο. Πριν μερικά χρόνια, το 2017, θεσμοθετήθηκε στην Ελλάδα η δημιουργία των “Σπιτιών του Παιδιού”, πέντε σε όλη τη χώρα, χώροι εκτός δικαστηρίων, όπου το παιδί – θύμα κακοποίησης θα δώσει κατά θεση – τη λεγόμενη δικανική συνέντευξη υπό κατάλληλες συνθήκες, από επαγγελματίες με ειδίκευση, με τη χρήση τεχνολογίας που καταγράφει τη συνέντευξη ώστε να χρησιμοποιηθεί ξανά και ξανά εφόσον χρειάζεται στο πλαίσιο της διαδικασίας. Ανάλογες δομές λειτουργούν ήδη σε χώρες του εξωτερικού. Στη χώρα μας, ακόμη να λειτουργήσουν”, προσθέτει ο κ. Ζηλίκης.

Αυτά τα “Σπίτια” δεν λειτούργησαν ποτέ, έως σήμερα τουλάχιστον, παρά το γεγονός ότι πληθαίνουν επικίνδυνα και μάλλον σοκαριστικά οι υποθέσεις κακοποίησης, και όχι μόνο σεξουαλικής, που έρχονται στο φως με θύματα παιδιά.